Heo lai F1, heo ba máu, bốn máu là cách người nuôi gọi heo theo số giống tham gia vào phép lai. F1 là con lai đời thứ nhất giữa hai giống. Heo ba máu thường là đực Duroc phối nái lai Landrace × Yorkshire; heo bốn máu là đực lai Pietrain × Duroc phối nái lai đó. Lai nhiều giống để tận dụng ưu thế lai — con lai khoẻ và năng suất hơn bố mẹ — nhưng heo thịt lai không nên giữ làm giống.
Ưu thế lai: vì sao con lai thường khoẻ hơn
Khi phối hai giống khác xa nhau về di truyền, đời con thường có sức sống, khả năng sinh sản và tốc độ lớn tốt hơn trung bình của hai giống bố mẹ. Hiện tượng này gọi là ưu thế lai (tiếng Anh: heterosis, hybrid vigor). Nó rõ nhất ở các tính trạng như sức sống heo con, số con cai sữa, khả năng nuôi con của nái — những tính trạng mà chọn lọc trong một giống cải thiện rất chậm. Với độ dày mỡ lưng hay tỷ lệ nạc, ưu thế lai ít hơn; các tính trạng này chủ yếu phụ thuộc giống bố mẹ được chọn.
Ưu thế lai đạt cao nhất ở đời F1. Nếu cho con lai phối tiếp với nhau (F1 × F1), đời F2 phân ly: con giống ông, con giống bà, không đồng đều, ưu thế lai giảm. Đây là gốc rễ của lời khuyên "đừng giữ heo thịt lai làm nái".
Đọc tên tổ hợp lai như người trong nghề
Trong tài liệu và phiếu bán giống ở Việt Nam, tổ hợp lai được viết theo quy ước: giống đực viết trước, giống cái viết sau, con lai đặt trong ngoặc. Các chữ tắt hay gặp: Y (Yorkshire), L (Landrace), D (Duroc), Pi (Pietrain), MC (Móng Cái).
- Y × MC: đực Yorkshire phối nái Móng Cái, ra F1 nửa máu ngoại.
- L × Y hay LY: đực Landrace phối nái Yorkshire, ra nái lai hai máu ngoại.
- D × (LY): đực Duroc phối nái LY, ra heo thịt ba máu.
- (PiD) × (LY): đực lai Pietrain × Duroc phối nái LY, ra heo thịt bốn máu.
Khi nghe "heo ba máu", "heo bốn máu", cần hỏi thêm cụ thể là máu gì. Ba máu ngoại D × (LY) và ba máu có nội Y × (Y × MC) là hai loại heo rất khác nhau.
Các tổ hợp lai phổ biến ở Việt Nam
| Tổ hợp | Cách tạo | Dùng làm | Nhận xét |
|---|---|---|---|
| F1 nội × ngoại | Đực Y hoặc L × nái Móng Cái (hoặc nái nội khác) | Heo thịt, hoặc nái F1 | Chịu kham khổ, phổ biến ở nông hộ thời trước |
| Ba phần tư máu ngoại | Đực ngoại × nái F1 (ngoại × MC) | Heo thịt | Bước chuyển trong chương trình nạc hoá |
| Nái hai máu ngoại LY, YL | L × Y hoặc Y × L | Nái nền | Nái phổ biến nhất ở trại hiện nay |
| Heo thịt ba máu | D × (LY) | Heo thịt | Lớn nhanh, thịt ngon, chân khoẻ |
| Heo thịt bốn máu | (PiD) × (LY) | Heo thịt | Nạc cao, mông vai nở; cần chuồng mát, bắt chở nhẹ |
Ngoài các tổ hợp trên, các hãng giống quốc tế bán nái và đực "dòng tổng hợp" với tên thương mại riêng. Bản chất vẫn là lai nhiều dòng đã chọn lọc; cách dùng làm theo hướng dẫn của bên bán giống.
Hệ thống lai trông như một kim tự tháp
Ở quy mô ngành, giống heo đi theo các tầng:
- Tầng cụ kỵ (hạt nhân): giữ các giống thuần Y, L, D, Pi, chọn lọc kỹ nhất, số lượng ít nhất.
- Tầng ông bà: nhân giống thuần, sản xuất nái và đực lai bố mẹ.
- Tầng bố mẹ: nái LY, YL và đực cuối ở trại thương phẩm, sinh ra heo con thịt.
- Tầng thương phẩm: heo thịt ba máu, bốn máu, toàn bộ nuôi xuất chuồng.
Hiểu kim tự tháp này giúp người nuôi biết nên mua gì ở đâu: nái hậu bị LY mua từ trại ông bà có lý lịch; heo con thịt mua từ trại bố mẹ. Mua lẫn tầng — như lấy heo thịt về làm nái — là phá hệ thống.
Vì sao không giữ heo thịt lai làm nái
Nhiều hộ thấy con heo cái trong đàn thịt to đẹp, mập mạp, bèn giữ lại làm nái. Kết quả thường gây thất vọng:
- Heo thịt bốn máu mang nhiều máu đực cuối (Pietrain, Duroc), là các giống không mạnh về sinh sản. Nái loại này thường đẻ ít, nuôi con kém hơn nái LY.
- Đời con của nó phân ly mạnh: con trắng, con đốm, con to, con nhỏ — khó bán đồng đều.
- Heo thịt được nuôi để lớn nhanh, khẩu phần nhiều năng lượng, thường mập quá mức nếu giữ làm nái.
- Không có lý lịch, không biết mang gen nhạy stress hay không.
Lối ra hợp lý cho hộ vài nái là mua nái hậu bị lai hai máu ngoại từ cơ sở giống có lý lịch, hoặc tham gia hợp tác xã có chương trình thay nái.
Chọn tổ hợp nào cho chuồng của mình
Chuồng hở, cám tự phối, bán chợ địa phương
Heo thịt ba máu D × (LY) hoặc heo có ít máu nội thường dễ nuôi hơn heo bốn máu nhiều Pietrain. Duroc chịu nóng và chân khoẻ hơn.
Chuồng kín làm mát, cám hỗn hợp, bán lò mổ
Heo thịt bốn máu hoặc dòng tổng hợp phát huy hết tiềm năng nạc. Cần quy trình bắt, chở cẩn thận để giảm chết do stress và thịt bở.
Vùng cao, đặc sản
Một số nơi lai heo đen địa phương với Duroc để heo lớn nhanh hơn mà vẫn giữ phần nào chất thịt. Nhưng con lai không còn là heo bản thuần, bán đặc sản phải nói rõ.
Bắt tay làm: một phiếu hỏi khi mua giống
Mang theo phiếu này khi đi mua heo con hoặc nái:
- Bố giống gì? Mẹ giống gì? (ghi đủ chữ, ví dụ PiD × LY)
- Trại nguồn là trại nào, ở tầng nào (ông bà hay bố mẹ)?
- Có phiếu lý lịch không? Có giấy kiểm dịch không?
- Đực có kiểm tra gen nhạy stress không?
- Heo đã tiêm phòng những bệnh gì, theo lịch của ai?
- Nếu là nái hậu bị: mẹ nó đẻ trung bình bao nhiêu con mỗi lứa?
Học thêm ở đâu
Giáo trình chăn nuôi lợn và giáo trình giống vật nuôi của Học viện Nông nghiệp Việt Nam giải thích ưu thế lai và các hệ thống lai khá rõ. Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam và các trại giống công bố tổ hợp lai họ cung cấp. Trung tâm khuyến nông tỉnh hay mở lớp về chọn giống và lai tạo cho hộ chăn nuôi.
Câu hỏi thường gặp
Heo 3 máu là gì?
Heo ba máu là heo thịt mang máu của ba giống, phổ biến nhất là đực Duroc phối nái lai Landrace × Yorkshire, viết là D × (LY). Cũng có loại ba máu có máu nội như đực ngoại phối nái F1 ngoại × Móng Cái, nên cần hỏi rõ máu gì.
Heo 4 máu là gì?
Heo bốn máu thường là đời con của đực lai Pietrain × Duroc phối với nái lai Landrace × Yorkshire. Loại này nạc cao, mông vai nở, được lò mổ ưa nhưng cần chuồng mát và bắt chở nhẹ nhàng.
Heo F1 là gì?
F1 là con lai đời thứ nhất giữa hai giống khác nhau, ví dụ đực Yorkshire phối nái Móng Cái hay đực Landrace phối nái Yorkshire. Ưu thế lai thể hiện mạnh nhất ở đời F1.
Có nên giữ heo thịt lai làm nái không?
Không nên. Heo thịt lai nhiều máu đực cuối thường đẻ ít, nuôi con kém, đời sau phân ly không đồng đều và mất ưu thế lai. Nên mua nái hậu bị có lý lịch từ cơ sở giống.
Ưu thế lai là gì?
Ưu thế lai là hiện tượng con lai giữa hai giống khác nhau có sức sống và năng suất tốt hơn trung bình của bố mẹ. Nó thể hiện rõ nhất ở khả năng sinh sản và sức sống, và giảm dần nếu cho con lai phối với nhau.
