Heo nái động dục: dấu hiệu lên giống và thời điểm phối tốt nhất

Heo nái động dục (người nuôi hay gọi là "lên giống") có các dấu hiệu dễ thấy: âm hộ sưng đỏ, kêu rít, bồn chồn, ăn ít, nhảy lên lưng con khác, và quan trọng nhất là đứng im khi bị ấn mạnh lên lưng. Một chu kỳ động dục của heo dài khoảng 21 ngày, mỗi lần lên giống kéo dài khoảng 2–3 ngày. Thời điểm phối tốt nhất nằm trong giai đoạn heo "chịu đực", thường phối hai lần cách nhau khoảng 12–24 giờ.

Chu kỳ động dục của heo diễn ra thế nào

Heo cái trưởng thành, không mang thai và không nuôi con, sẽ động dục lặp lại đều đặn. Tài liệu kỹ thuật ghi chu kỳ trung bình khoảng 21 ngày, dao động trong khoảng 18–24 ngày tuỳ con. Với nái đã đẻ, sau khi cai sữa heo con thì phần lớn nái động dục trở lại trong khoảng 3–7 ngày.

Mỗi lần động dục được chia làm ba giai đoạn nối tiếp. Chia ra như vậy để người nuôi biết đang thấy giai đoạn nào, từ đó đoán lúc phối.

Trứng thường rụng vào khoảng hai phần ba cuối thời gian chịu đực. Tinh trùng cần vài giờ trong đường sinh dục của nái mới có khả năng thụ tinh, còn trứng chỉ sống được thời gian ngắn sau khi rụng. Vì vậy phối quá sớm thì tinh trùng chết trước khi trứng tới, phối quá muộn thì trứng đã hết sức sống.

Phản xạ đứng im: dấu hiệu quyết định

Trong tất cả các dấu hiệu, người nuôi lâu năm tin nhất vào phản xạ đứng im. Cách thử như sau:

1. Cho heo nái nhìn thấy, ngửi thấy heo đực trưởng thành ở ô bên cạnh, hoặc dắt đực đi ngang trước ô.
2. Người đứng bên cạnh, hai tay ấn mạnh lên lưng phía hông, hoặc ngồi nhẹ lên lưng heo.
3. Heo đang chịu đực sẽ đứng yên như trời trồng, hai chân dạng nhẹ, tai dựng hoặc cụp ra sau, có khi run nhẹ. Heo chưa tới lúc sẽ lắc mình chạy đi.

Không có đực thì phản xạ này yếu hơn nhiều, có con đang chịu đực mà người ấn vẫn không đứng. Vì vậy hộ nuôi nái không có đực thường bỏ sót lần động dục, nhất là ở nái hậu bị và nái ngoại có dấu hiệu "mờ". Nếu nhà không nuôi đực, có thể nhờ trại gần nhà hoặc người dẫn tinh tới kiểm tra, hoặc khi đàn nái đủ lớn thì nuôi riêng một con đực chỉ dùng để thử — hỏi kỹ thuật viên để chọn cách phù hợp.

Lịch kiểm tra động dục mỗi ngày

Bỏ sót một lần động dục là mất trắng khoảng ba tuần nuôi nái không ra con. Với một hộ có vài con nái, việc kiểm tra chỉ mất vài phút nếu làm đều:

• Kiểm tra hai lần mỗi ngày, sáng sớm và chiều mát. Heo ít biểu hiện vào giữa trưa nóng.
• Kiểm tra lúc heo đã ăn xong, không đang đói ầm ĩ.
• Ưu tiên kiểm tra các nái đã cai sữa được 3–7 ngày, nái hậu bị tới tuổi, và nái đã phối được khoảng 18–24 ngày (để xem có động dục lại không — dấu hiệu chưa đậu thai).
• Ghi giờ phát hiện lần đầu heo đứng im. Giờ này dùng để tính lúc phối.

Thời điểm phối: quy tắc kinh nghiệm và cách hiểu đúng

Người nuôi heo ở nhiều vùng có câu truyền miệng: "Sáng chịu đực, chiều phối; chiều chịu đực, sáng hôm sau phối." Câu này đúng ở ý chính: không phối ngay giây phút đầu thấy dấu hiệu, mà phối sau đó khoảng nửa ngày, rồi phối lặp lại.

Thực hành phổ biến trong tài liệu kỹ thuật:

• Phối lần một khi heo đã đứng im rõ, thường sau lúc phát hiện khoảng 12 giờ với nái rạ.
• Phối lần hai cách lần một khoảng 12–24 giờ, nếu heo vẫn còn đứng im.
• Heo hậu bị thường có thời gian chịu đực ngắn hơn, nên nhiều trại phối sớm hơn so với nái rạ.
• Nái động dục lại sớm sau cai sữa (ngày thứ 3–4) thường chịu đực lâu hơn, nên lùi lúc phối; nái động dục muộn (sau ngày thứ 6) thì chịu đực ngắn, nên phối sớm hơn.

Những khoảng giờ trên là hướng dẫn chung. Mỗi dòng giống và mỗi trại có kinh nghiệm riêng, nên hỏi người dẫn tinh hoặc kỹ thuật viên trại giống. Cách phối trực tiếp hay thụ tinh nhân tạo được viết ở bài riêng.

Khác biệt giữa heo nội và heo ngoại

Heo nội như Móng Cái động dục rất rõ: âm hộ sưng đỏ to, kêu nhiều, bỏ ăn hẳn, nên người nuôi khó bỏ sót. Heo ngoại như Yorkshire, Landrace và các dòng lai cao sản thường biểu hiện kín đáo hơn: âm hộ sưng ít, vẫn ăn, có khi chỉ thấy rõ phản xạ đứng im khi có đực. Đây là lý do nhiều hộ quen nuôi heo nội chuyển sang nuôi nái lai thì than "nái không lên giống", trong khi thật ra nái đã lên mà người không nhận ra.

Những trường hợp nên gọi thú y

Không phải con nào chậm động dục cũng là bệnh, nhưng có những dấu hiệu nên nhờ thú y xem:

• Heo hậu bị đã quá tuổi khuyến cáo mà chưa từng thấy động dục dù có tiếp xúc đực.
• Nái cai sữa quá 10 ngày vẫn chưa động dục lại.
• Âm hộ chảy dịch đục, có mủ, mùi hôi — có thể viêm đường sinh dục.
• Nái động dục liên tục, cứ vài ngày lại lên, hoặc động dục kéo dài bất thường.
• Phối nhiều lần không đậu, cứ khoảng 21 ngày lại động dục.
• Nhiều con trong đàn cùng có vấn đề sinh sản một lúc, kèm sẩy thai, đẻ non — cần xét nghiệm bệnh, vì một số bệnh gây rối loạn sinh sản phải khai báo.

Không tự dùng thuốc kích dục, thuốc nội tiết mua ngoài chợ. Dùng sai thời điểm có thể làm rối chu kỳ, có loại gây hại cho nái. Nguyên nhân hay gặp của việc nái chậm động dục được viết ở bài cuối danh mục.

Theo mùa ba miền

• Nắng nóng (mùa hè miền Bắc, gió Lào ở miền Trung, mùa khô miền Nam): nái ăn ít, động dục yếu và muộn hơn, tỷ lệ đậu thai thường giảm. Phối vào lúc mát trong ngày, chuồng thoáng, nước mát đủ.
• Nồm ẩm miền Bắc: nền ướt, trơn, heo dễ trượt ngã khi phối trực tiếp. Rắc vôi bột hoặc trải bao tải khô chỗ phối, kiểm tra móng.
• Mùa mưa miền Nam: độ ẩm cao, cám dễ mốc. Một số độc tố nấm mốc trong cám gây rối loạn sinh sản ở heo, nên bảo quản cám khô, không dùng cám đã vón, đổi màu.

Bắt tay làm: lịch tính trước ngày động dục

Có ngày cai sữa hoặc ngày động dục trước là đoán được lần tới. Một cách ghi đơn giản trên bảng phấn cạnh dãy chuồng:

• Nái cai sữa ngày A → bắt đầu kiểm tra kỹ từ ngày A+3 đến A+7.
• Nái động dục ngày B mà không phối (hậu bị bỏ lần đầu) → lần tới khoảng ngày B+21, kiểm tra từ B+18.
• Nái đã phối ngày C → kiểm tra lại từ C+18 đến C+24; không động dục lại là có khả năng đã đậu thai.

Viết số tai nái và các ngày đó lên bảng, xoá khi xong việc. Cách này rẻ, dễ, và giúp cả người nhà thay ca cũng biết hôm nay phải để ý con nào.

Học thêm ở đâu

Các lớp dẫn tinh viên và lớp chăn nuôi nái do khuyến nông tỉnh, trung tâm giống vật nuôi tổ chức đều có phần thực hành nhận biết động dục trên heo thật — xem tận mắt một lần hiểu hơn đọc mười lần. Người dẫn tinh trong vùng cũng là thầy tốt: nhờ họ chỉ cho một hai lứa đầu.