Chọn heo giống làm nái hay làm đực dựa trên bốn thứ: ngoại hình đúng giống và cân đối, bộ vú đều đủ số, chân móng chắc khoẻ, và lý lịch rõ ràng từ trại nguồn sạch bệnh. Con heo đẹp mà không có lý lịch vẫn là canh bạc; con có lý lịch mà chân yếu thì sẽ bị loại sớm. Bài này đưa ra bảng kiểm từng bộ phận để mang theo khi đi xem heo.
Chọn giống là chọn cho nhiều năm
Heo thịt ở trong chuồng vài tháng. Nái giống ở lại nhiều năm, đẻ nhiều lứa; đực giống là bố của hàng trăm, có khi hàng nghìn heo con. Sai một con heo thịt là mất một con. Sai một con nái là mất nhiều lứa. Vì vậy người nuôi lâu năm dành cho việc chọn nái, chọn đực nhiều thời gian hơn bất cứ việc gì khác.
Bài này nói về chọn heo hậu bị làm nái và làm đực. Chọn heo con giống để nuôi thịt là việc khác, có bài riêng trong danh mục nuôi heo thịt. Cách nuôi nái hậu bị sau khi mua về, chuẩn bị cho lần phối đầu, nằm ở danh mục sinh sản.
Bước 1: chọn trại trước khi chọn con
Con heo tốt nhất trong một trại có bệnh vẫn là con heo mang bệnh. Trước khi đi xem từng con, hãy hỏi về trại:
- Trại có giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất, mua bán con giống không? Có công bố giống không?
- Trại có được công nhận cơ sở an toàn dịch bệnh với một số bệnh không? (không bắt buộc nhưng là điểm cộng lớn)
- Trại đang tiêm phòng những bệnh gì, có ghi chép không?
- Có tình trạng dịch trong vùng gần đây không? Hỏi thêm thú y xã nơi trại đóng.
- Trại có cho khách vào khu nuôi tự do không? Trại cho người lạ đi lung tung là trại không giữ an toàn sinh học.
Một trại tử tế thường không cho người mua vào sâu trong khu nuôi, mà dẫn heo ra ô xem riêng hoặc cho xem qua kính, qua camera. Đó là dấu hiệu tốt, không phải dấu hiệu giấu giếm.
Bước 2: xem ngoại hình tổng thể
Đứng lùi ra vài bước, nhìn con heo đi lại trên nền phẳng. Đừng vội sờ nắn.
- Đúng đặc điểm giống: màu lông, dáng tai, dáng đầu. Landrace phải tai cụp, Yorkshire tai đứng, Duroc lông nâu đỏ đều. Heo lai lệch nhiều so với mô tả cần hỏi lại lý lịch.
- Thân dài, lưng thẳng hoặc hơi cong. Lưng võng quá ở heo ngoại là điểm trừ.
- Ngực sâu, bụng gọn ở hậu bị; không quá mập.
- Mông vai cân đối, không lép.
- Da lông bóng mượt, mắt sáng, nhanh nhẹn. Lông xù, da sần, mắt có ghèn là dấu hiệu sức khoẻ có vấn đề.
- Không ho, không thở bụng, không tiêu chảy — để ý cả các con cùng ô.
Bước 3: bộ vú — quan trọng nhất ở nái
Nái nuôi con bằng vú. Số vú, độ đều và chất lượng vú quyết định nái nuôi được bao nhiêu con.
- Số vú: nái ngoại và nái lai ngoại nên có ít nhất 12 vú, tốt hơn là 14 vú trở lên. Nái nội như Móng Cái thường 12–14 vú.
- Hai hàng đều nhau, cách đều từ ngực tới bẹn. Vú quá sát nhau thì heo con tranh bú.
- Không có vú lép, vú kẹ, vú tịt — vú ngắn, núm thụt vào trong, hoặc vú phụ nhỏ không có tác dụng.
- Vú đầu tiên không quá xa chân trước, vú cuối không quá sát chân sau, để heo con bú được cả hàng.
Với đực giống, cũng nên xem số vú và độ đều. Đực truyền gen số vú cho đời con gái; đực có vú lép, vú kẹ dễ truyền tật này.
Bước 4: chân và móng — lý do số một nái bị loại sớm
Ở nhiều trại, nái bị loại vì chân móng hỏng nhiều không kém vì đẻ kém. Đực chân yếu thì nhảy phối khó. Xem chân khi heo đi trên nền phẳng, rồi khi đứng yên:
- Bốn chân đứng thẳng, khoảng cách hai chân trước và hai chân sau vừa phải.
- Không vòng kiềng, không chụm gối, không đứng chữ bát.
- Cổ chân đàn hồi, không quá thẳng đứng (cứng) và không quá ngả (yếu).
- Móng to đều, hai móng chính cân nhau, không nứt, không sưng chân móng.
- Đi lại nhẹ nhàng, bước dài đều, không khập khiễng, không đi bằng đầu móng.
Bước 5: bộ phận sinh dục
Ở nái hậu bị: âm hộ phát triển bình thường so với tuổi, không quá nhỏ, không hếch ngược lên trên. Âm hộ quá nhỏ hoặc dị hình có thể liên quan khó phối, khó đẻ.
Ở đực giống: hai dịch hoàn to đều, cân đối, nổi rõ, không lệch một bên, không sa. Không có dấu hiệu thoát vị bẹn, thoát vị rốn. Bao quy đầu không sưng, không tích dịch.
Những dị tật như thoát vị (sa ruột), dịch hoàn ẩn có thể di truyền, nên con mang dị tật không chọn làm giống dù khác đều đẹp.
Bước 6: lý lịch — phần nhiều người bỏ qua
Ngoại hình chỉ cho biết con heo trông thế nào. Lý lịch cho biết nó đến từ đâu và có khả năng di truyền gì. Một phiếu lý lịch tử tế thường có:
| Mục | Ý nghĩa |
|---|---|
| Số tai, số hiệu của con | Để đối chiếu với sổ của trại |
| Giống, dòng, tổ hợp | Ví dụ LY, Duroc thuần |
| Bố, mẹ (và ông bà nếu có) | Kiểm tra đồng huyết |
| Ngày sinh, khối lượng ở mốc tuổi | Đánh giá tốc độ lớn |
| Số con đẻ ra, cai sữa của mẹ | Quan trọng khi chọn nái |
| Độ dày mỡ lưng, tăng trọng (ở đực) | Đánh giá khả năng cho thịt nạc |
| Chỉ số giống ước tính (nếu trại có) | Tổng hợp tiềm năng di truyền |
| Kiểm tra gen nhạy stress (với Pietrain, PiDu) | Giảm chết do stress và thịt bở |
| Tiêm phòng đã làm | Biết cần tiêm tiếp gì |
Hộ nhỏ mua ở cơ sở nhỏ có thể không có phiếu đầy đủ như trên. Tối thiểu, hãy hỏi và ghi lại: bố mẹ giống gì, mẹ đẻ bao nhiêu con mỗi lứa, heo sinh ngày nào, đã tiêm gì.
Bước 7: giấy kiểm dịch và đưa heo về
Chở heo giống giữa các tỉnh phải có giấy kiểm dịch của cơ quan thú y. Ngay cả trong tỉnh, có giấy kiểm dịch vẫn là bảo đảm tốt nhất. Về tới trại, heo giống mới nên được nuôi cách ly ở ô riêng, xa đàn cũ, trong một thời gian theo hướng dẫn của thú y, để theo dõi trước khi nhập đàn. Cách ly và an toàn sinh học chi tiết nằm ở danh mục phòng bệnh.
Bảng kiểm mang theo khi đi xem heo giống
- Trại có giấy chứng nhận, có cho xem sổ tiêm phòng không?
- Đúng đặc điểm giống, lông da bóng, mắt sáng, nhanh nhẹn?
- Không ho, không thở bụng, không tiêu chảy, cả ô đều khoẻ?
- Từ 12 vú trở lên, đều, không vú lép, vú kẹ?
- Bốn chân thẳng, móng đều không nứt, đi không khập khiễng?
- Âm hộ bình thường (nái) / dịch hoàn đều, không thoát vị (đực)?
- Có phiếu lý lịch, biết bố mẹ, biết mẹ đẻ bao nhiêu con?
- Đực Pietrain, PiDu đã kiểm tra gen nhạy stress chưa?
- Có giấy kiểm dịch khi chở không?
- Đã chuẩn bị ô cách ly ở nhà chưa?
Học thêm ở đâu
Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương, Viện Khoa học Kỹ thuật Nông nghiệp miền Nam và các trại giống lớn thường cho khách xem cách họ chọn lọc và ghi lý lịch. Trung tâm khuyến nông tỉnh mở lớp chọn giống heo và có danh sách cơ sở giống đã công bố. Nếu chưa tự tin, nhờ cán bộ thú y hoặc khuyến nông xã đi cùng lần đầu — một buổi đi xem cùng người có nghề đáng giá hơn đọc nhiều trang sách.
Câu hỏi thường gặp
Chọn heo nái giống cần chú ý gì?
Cần xem bốn thứ: ngoại hình đúng giống và khoẻ mạnh, bộ vú từ 12 vú trở lên đều và không vú lép, chân móng thẳng chắc không khập khiễng, và lý lịch rõ ràng từ trại sạch bệnh. Kèm theo là giấy kiểm dịch khi chở về.
Heo nái tốt có bao nhiêu vú?
Nái ngoại và nái lai ngoại nên có ít nhất 12 vú, tốt hơn là 14 vú trở lên, xếp hai hàng đều và cách đều. Vú lép, vú kẹ hay vú tịt không nuôi được con nên không tính.
Vú lép, vú kẹ ở heo là gì?
Đó là những vú phát triển không bình thường: núm ngắn, thụt vào trong hoặc quá nhỏ, heo con không bú được. Tật này có thể di truyền, nên không chọn nái hay đực có nhiều vú lép làm giống.
Chọn heo đực giống thế nào?
Đực giống cần chân móng rất chắc, hai dịch hoàn to đều cân đối, không thoát vị, bộ vú đều để truyền cho đời con gái, và lý lịch có số liệu tăng trọng, mỡ lưng. Với Pietrain hoặc PiDu, nên hỏi kết quả kiểm tra gen nhạy stress.
Mua heo giống ở đâu uy tín?
Nên mua ở cơ sở có giấy chứng nhận đủ điều kiện sản xuất giống, có công bố giống, có sổ tiêm phòng và phiếu lý lịch. Trung tâm khuyến nông tỉnh và thú y xã thường biết các cơ sở này. Tránh mua heo giống không rõ nguồn ở chợ phiên.
