An toàn sinh học cho trại heo (lợn) nhỏ là tập hợp những việc làm hằng ngày để mầm bệnh không vào được trại, và nếu đã vào thì không lan từ ô này sang ô khác. Với hộ nuôi vài chục con, cốt lõi gồm: rào kín và một cổng duy nhất, hố hoặc khay sát trùng ở cổng và đầu mỗi dãy chuồng, quần áo ủng riêng, không cho người và xe lạ vào khu nuôi, cách ly heo mới, kiểm soát thức ăn thừa, chuột và côn trùng, xử lý heo ốm chết theo hướng dẫn thú y. Đây là hàng rào chính trước dịch tả heo châu Phi — bệnh chưa có thuốc chữa.
Mầm bệnh vào trại theo những đường nào
Muốn chặn, phải biết mầm bệnh đi đường nào. Với các bệnh lớn của heo như dịch tả heo châu Phi, tai xanh, lở mồm long móng, dịch tả heo cổ điển, những đường hay gặp nhất là:
| Đường vào | Ví dụ thực tế | Cách chặn |
|---|---|---|
| Heo mới nhập | Heo giống, heo con mua từ chợ, thương lái gom nhiều nơi | Mua nơi rõ nguồn, có giấy kiểm dịch; nuôi cách ly riêng trước khi nhập đàn |
| Người | Thương lái, người thiến heo dạo, hàng xóm sang chơi, chính chủ nuôi đi đám giỗ có heo ốm về | Hạn chế người vào; thay quần áo, ủng; rửa tay; sổ ghi khách |
| Xe cộ | Xe chở heo, xe chở cám đi qua nhiều trại | Không cho xe vào khu nuôi; chỗ bán heo ở rìa trại; sát trùng bánh xe |
| Thức ăn và nước | Thức ăn thừa nhà hàng, cơm thừa có thịt heo chưa nấu kỹ; nước ao, suối nơi có xác heo | Không dùng thức ăn thừa, hoặc nấu sôi kỹ; nước giếng, nước máy sạch |
| Động vật trung gian | Chuột, chim, ruồi, chó mèo chạy qua nhiều nhà | Lưới chắn, diệt chuột, không nuôi chó mèo trong khu chuồng |
| Dụng cụ | Mượn xe rùa, bao, lồng bắt heo của nhà khác | Dụng cụ riêng cho trại; dụng cụ mượn phải rửa và sát trùng |
Virus dịch tả heo châu Phi bền vững trong môi trường và trong sản phẩm thịt — có thể tồn tại lâu trong thịt đông lạnh, thịt muối, các sản phẩm chế biến chưa qua nhiệt đủ. Vì vậy chuyện "chỉ là nắm cơm thừa có ít thịt" hoàn toàn có thể đưa dịch vào chuồng.
Chia trại thành ba vùng
Ngay cả trại nhỏ trong vườn nhà cũng có thể chia ra ba vùng theo nguyên tắc chung của an toàn sinh học:
- Vùng bẩn: ngoài rào. Đường làng, chỗ xe dừng, chỗ cân và bán heo.
- Vùng đệm: từ cổng tới khu chuồng. Nơi thay quần áo, ủng, rửa tay, kho cám, nơi để dụng cụ.
- Vùng sạch: bên trong khu chuồng. Chỉ người chăm và thú y vào, đã qua vùng đệm.
Mỗi lần đi từ vùng bẩn vào vùng sạch là một lần phải "rửa mình". Đi ngược từ sạch ra bẩn thì dễ, nhưng không quay vào lại mà chưa rửa.
Những việc phải có ở cổng
- Rào kín quanh khu chuồng, có một cổng chính luôn đóng. Rào phải chặn được chó, gà, heo thả rông của nhà khác.
- Hố hoặc khay sát trùng ở cổng và đầu mỗi dãy chuồng. Dung dịch sát trùng pha theo hướng dẫn trên nhãn và thay định kỳ — hố sát trùng để lâu ngày lẫn bùn đất, nước mưa thì gần như mất tác dụng. Nhiều hộ dùng vôi bột rắc ở lối đi; vôi cũng phải thay khi đã ướt, vón.
- Ủng và quần áo riêng chỉ dùng trong khu chuồng, treo ở vùng đệm. Đi ủng nhà ra đường là mang mầm bệnh về.
- Chỗ rửa tay có xà phòng, nước sạch.
- Sổ ghi khách: ai vào, ngày nào, từ đâu tới, hôm trước có đi trại heo khác không. Nghe có vẻ thừa với hộ nhỏ, nhưng khi có dịch, sổ này giúp thú y lần ra nguồn.
Heo mới vào và heo đi ra
Heo vào
Heo mới là đường mang bệnh vào trại hàng đầu. Mua heo giống, heo con ở cơ sở rõ nguồn, có giấy kiểm dịch vận chuyển theo quy định. Nuôi ở ô cách ly riêng, xa dãy chuồng chính, có dụng cụ riêng, người chăm vào ô cách ly sau cùng trong ngày. Thời gian cách ly hỏi thú y — thường tính bằng vài tuần.
Heo ra
Xe thương lái là "xe đi khắp nơi". Chỗ bắt heo bán nên ở sát rào ngoài, có cầu dồn heo để xe không phải vào trong. Người của thương lái không vào chuồng. Heo đã ra khỏi trại thì không quay lại. Sau mỗi lần bán, rửa và sát trùng lối dồn heo, cầu cân.
Cách nuôi "cùng vào cùng ra" — nhập cả lứa một lần, xuất cả lứa một lần, để chuồng trống làm vệ sinh giữa hai lứa — được viết kỹ ở danh mục Nuôi heo thịt.
Thức ăn, nước và chuột
- Thức ăn thừa từ nhà hàng, bếp ăn, đám cưới: tốt nhất là không dùng. Nếu vẫn dùng thì phải nấu sôi kỹ. Trong các đợt dịch tả heo châu Phi, đây là một trong những đường lây được ngành thú y nhắc nhiều nhất.
- Nước uống: nước giếng khoan, nước máy. Không lấy nước ao, sông suối cho heo uống, nhất là vùng hạ lưu nơi từng có người vứt xác heo.
- Rau, bèo hái ngoài đồng: rửa kỹ; ở vùng có dịch thì cân nhắc ngưng.
- Kho cám: kín, cao ráo, chuột không vào được. Chuột vừa ăn cám vừa mang mầm bệnh qua lại giữa các trại.
- Ruồi, muỗi: dọn phân thường xuyên, khơi thông rãnh, phát quang bụi rậm quanh chuồng.
Khi có heo ốm, heo chết
Đây là lúc quyết định trại có giữ được không. Nguyên tắc chung:
- Cách ly ngay con ốm sang ô riêng nếu được; ô bệnh để cuối đường đi, người chăm vào sau cùng.
- Gọi cán bộ thú y xã. Heo sốt cao bỏ ăn nhiều con, da đỏ tím, chết đột ngột nhiều con — gọi thú y ngay.
- Không bán chạy, không giết mổ heo ốm. Bán chạy là đưa mầm bệnh đi khắp nơi, và một số bệnh như liên cầu khuẩn lợn còn lây sang người.
- Không vứt xác ra sông, suối, ao, kênh mương, ven đường, bãi rác. Xử lý xác theo hướng dẫn của thú y.
- Ghi lại: ngày bắt đầu, số con ốm, dấu hiệu, số con chết. Thú y cần thông tin này.
Với các bệnh truyền nhiễm phải khai báo (dịch tả heo châu Phi, dịch tả heo cổ điển, lở mồm long móng, tai xanh…), người chăn nuôi có nghĩa vụ báo cho chính quyền hoặc cơ quan thú y khi phát hiện hoặc nghi ngờ. Báo sớm thì được hướng dẫn xử lý sớm, vùng lân cận được bảo vệ, và chủ nuôi giữ được quyền lợi theo chính sách hỗ trợ khi có dịch.
Sai lầm hay gặp ở trại nhỏ
- Hố sát trùng có nhưng nước đục ngầu, cả tháng không thay.
- Chủ nuôi tự đi xem heo ở chợ, ở trại khác rồi về thẳng chuồng mình.
- Cho thương lái vào tận ô chọn heo.
- Mượn lồng, xe chở heo của hàng xóm không rửa.
- Thấy heo nhà bên có dịch thì vội bán tháo cả đàn qua thương lái.
- Coi chó mèo trong nhà là "người nhà", cho chạy khắp chuồng.
Bắt tay làm: bảng kiểm an toàn sinh học mỗi tuần
| Việc | Có / Chưa |
|---|---|
| Rào kín, cổng đóng, không có lỗ chó chui | |
| Hố, khay sát trùng ở cổng và đầu dãy đã thay dung dịch trong tuần | |
| Ủng, quần áo trong chuồng chỉ dùng trong chuồng | |
| Sổ khách ghi đủ người vào khu nuôi | |
| Không dùng thức ăn thừa chưa nấu kỹ | |
| Kho cám kín, không có dấu chuột | |
| Ô cách ly heo mới có dụng cụ riêng | |
| Chỗ bán heo ở ngoài rào, đã sát trùng sau lần bán gần nhất | |
| Số điện thoại thú y xã dán ở cổng chuồng |
In ra dán ở vùng đệm, cuối tuần đánh dấu. Ô nào "chưa" hai tuần liền là chỗ cần sửa trước.
Học thêm ở đâu
Cục Chăn nuôi và Cục Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) có hướng dẫn chăn nuôi an toàn sinh học cho hộ và trang trại; FAO cũng phát hành nhiều tài liệu phòng dịch tả heo châu Phi cho người chăn nuôi nhỏ ở châu Á. Khuyến nông tỉnh thường có lớp an toàn sinh học trong chăn nuôi heo. Cán bộ thú y xã là người gần nhất, có thể tới xem trại và chỉ chỗ cần sửa.
Câu hỏi thường gặp
An toàn sinh học trong chăn nuôi heo là gì?
Là tập hợp các biện pháp ngăn mầm bệnh vào trại và ngăn lây lan trong trại: rào và cổng riêng, sát trùng, quần áo ủng riêng, hạn chế người và xe lạ, cách ly heo mới, kiểm soát thức ăn, nước, chuột, côn trùng và xử lý heo ốm chết đúng hướng dẫn thú y.
Hố sát trùng ở cổng trại heo bao lâu thay một lần?
Dung dịch sát trùng pha và thay theo hướng dẫn trên nhãn sản phẩm. Hố lẫn bùn đất, nước mưa hoặc vôi đã ướt vón thì hiệu quả giảm mạnh, nên thay sớm hơn. Ghi ngày thay lên bảng cạnh hố để không quên.
Có nên cho heo ăn thức ăn thừa nhà hàng không?
Tốt nhất là không. Thức ăn thừa có thịt heo chưa nấu kỹ có thể mang virus dịch tả heo châu Phi, loại virus tồn tại lâu trong sản phẩm thịt. Nếu vẫn dùng thì phải nấu sôi kỹ trước khi cho heo ăn.
Heo chết vì bệnh phải xử lý thế nào?
Báo cán bộ thú y xã và xử lý xác theo hướng dẫn của họ. Tuyệt đối không bán, không giết mổ, không vứt xác ra sông suối, ao, đường hay bãi rác, vì đó là cách làm dịch lan rộng và có bệnh còn lây sang người.
Trại heo nhỏ có cần sổ ghi khách không?
Nên có. Ghi ai vào khu nuôi, ngày nào, từ đâu tới giúp hạn chế người lạ và giúp thú y lần ra nguồn lây khi có dịch. Một quyển vở để ở cổng là đủ.
