Vận hành hầm biogas: nạp phân, khuấy phá váng và lượng nước đúng

Vận hành hầm biogas cho trại heo (lợn) xoay quanh bốn việc: nạp phân đều mỗi ngày với lượng nước vừa đủ, giữ cho hầm không bị nhiễm thứ giết vi sinh, phá váng và xả cặn định kỳ, và ghi chép để thấy sớm khi hầm đổi tính. Mọi việc đều làm từ trên mặt đất, qua bể nạp và bể xả. Không ai được chui xuống hầm, kể cả để "khuấy cho nhanh" hay vớt vật rơi.

Khởi động hầm mới

Hầm mới xây hoặc lắp xong, đã được thợ thử kín và bàn giao, mới đến lượt nạp lần đầu.

1. Nạp mồi: đổ phân tươi pha nước vào hầm tới mức thợ chỉ định. Nhiều nơi trộn thêm một ít bùn lấy từ hầm biogas đang hoạt động tốt hoặc phân trâu bò để có sẵn vi sinh, giúp hầm sinh khí sớm hơn. Hỏi thợ cách mồi phù hợp với hầm của mình.
2. Chờ: vài ngày tới vài tuần, tuỳ nhiệt độ. Mùa hè miền Nam thường nhanh, mùa đông miền Bắc chậm.
3. Xả bỏ khí đầu: khí đầu tiên lẫn nhiều không khí và CO₂, khó cháy và hỗn hợp với không khí có thể gây nổ. Xả bỏ theo hướng dẫn của thợ ở nơi thoáng, xa lửa, xa người. Không bật lửa thử ngay ở miệng ống hay van trên hầm.
4. Thử lửa ở bếp: khi khí đã đủ, châm ở bếp có van. Lửa xanh ổn định là hầm đã chạy.
5. Tăng dần lượng nạp: tuần đầu nạp ít, tăng dần tới mức thiết kế.

Nạp phân hằng ngày

Đều đặn hơn là dồn

Vi sinh trong hầm thích "bữa ăn" đều. Nạp một lần thật nhiều rồi bỏ vài ngày làm hầm lúc quá tải, lúc đói. Tốt nhất là cho rãnh chuồng chảy vào hầm mỗi ngày sau khi dọn chuồng, đúng giờ, đúng lượng.

Tỉ lệ phân và nước

Tài liệu khuyến nông thường hướng dẫn pha phân heo với nước ở khoảng một phần phân với vài phần nước, tuỳ thiết kế hầm và độ đặc của phân. Thợ xây hầm sẽ cho tỉ lệ cụ thể. Dấu hiệu thực tế:

• Quá đặc: dịch ở bể nạp sệt, khó chảy, váng đóng nhanh, ống nạp hay tắc.
• Quá loãng: nước ra ở bể xả nhiều, màu đen và còn hôi phân tươi, khí ít; phân chưa kịp phân giải đã bị đẩy ra.

Ở hộ nuôi heo Việt Nam, lỗi phổ biến nhất là quá loãng, do rửa chuồng bằng rất nhiều nước. Cách sửa không phải đổ thêm phân mà là giảm nước rửa: hốt phân khô trước, chỉ rửa chỗ cần, sửa núm uống rỉ, tách nước mưa khỏi rãnh.

Không cho vào hầm

• Nước rửa chuồng sau khi phun thuốc sát trùng, nước vôi đặc, xà phòng, nước tẩy rửa.
• Nước uống pha kháng sinh còn thừa, chai lọ thuốc, bao bì.
• Rơm dài, bao tải, ni lông, dây buộc: nổi thành váng, quấn tắc ống.
• Cát, đất, sỏi: lắng đáy, chiếm chỗ, giảm thể tích hầm.
• Thức ăn thừa nhiều tinh bột, cám mốc đổ một lần quá nhiều: làm hầm chua.
• Xác heo, nhau thai: xử lý theo hướng dẫn thú y, không bỏ vào hầm.

Muốn tách nước sát trùng, làm một van chuyển hướng ở hố ga: ngày sát trùng chuồng thì quay van cho nước chảy ra hố riêng, chờ xử lý, không vào hầm.

Khuấy và phá váng

Trong hầm, phần nhẹ như xơ, rơm vụn, mỡ nổi lên thành lớp váng; phần nặng như cát, cặn lắng đáy. Váng dày làm khí khó thoát lên vùng chứa, có khi bịt cả miệng ống nạp.

• Với hầm nắp cố định, khuấy qua bể nạp và bể điều áp bằng một cây sào dài, đứng trên mặt đất, đẩy kéo nhiều lần để phá váng gần miệng ống. Một số thiết kế có bộ phận khuấy riêng.
• Với túi nhựa, có thể nhấn nhẹ, lắc nhẹ từ bên ngoài theo hướng dẫn, tuyệt đối không dùng vật nhọn.
• Khuấy đều đặn theo hướng dẫn của thợ, đặc biệt ở hộ có nhiều rơm, cám rơi vào rãnh.

Khi khuấy, khí H₂S và khí trong hầm có thể thoát ra mạnh ở miệng bể. Đứng ở đầu hướng gió, không cúi mặt sát miệng bể, không hút thuốc, không có lửa gần đó.

Xả cặn định kỳ

Dù vận hành tốt, cặn vẫn tích dần dưới đáy. Sau vài năm, cặn chiếm chỗ làm hầm "nhỏ đi", thời gian lưu ngắn lại, khí giảm. Việc hút cặn:

• Làm bằng máy bơm hút bùn đặt trên mặt đất, hút qua bể điều áp hoặc ống xả theo thiết kế.
• Thuê đơn vị có kinh nghiệm, có thiết bị.
• Khi hút, ngừng dùng khí, khoá van, cấm lửa quanh khu vực.
• Không bao giờ để người xuống hầm vét cặn. Nếu thật sự cần sửa chữa bên trong, đó là việc của đơn vị chuyên môn với quy trình thông khí, đo khí và thiết bị cứu hộ. Bài an toàn khí biogas có giải thích vì sao.

Cặn hút ra là chất hữu cơ đậm đặc, có thể còn mầm bệnh; ủ tiếp cùng phân rắn trước khi bón, như bài ủ phân compost trong danh mục này.

Vận hành theo mùa

Mùa đông miền Bắc

• Khí giảm là bình thường. Đừng tăng phân nạp lên quá nhiều để bù, vì hầm lạnh phân giải chậm, nạp nhiều dễ chua.
• Giảm nước nạp, nhất là nước lạnh; nhiều hộ dùng nước rửa đã để ngoài nắng cho bớt lạnh.
• Che phủ mặt đất trên hầm, bể nạp, bể xả bằng rơm, bạt để giữ nhiệt.

Mùa mưa

• Kiểm rãnh nước mưa không chảy vào bể nạp.
• Bể xả có đường dẫn sang ao lắng, không tràn ra ngõ.
• Nơi nước ngầm dâng, theo dõi hầm composite, túi nhựa có bị đẩy lệch không.

Mùa nóng

Hầm sinh khí nhiều nhất. Dùng hết khí hoặc có chỗ chứa, đừng để áp quá cao đẩy dịch tràn bể điều áp hay làm túi căng quá mức.

Sổ vận hành hầm

Một quyển sổ đơn giản giúp thấy sớm vấn đề:

Ghi vào cùng một giờ mỗi ngày. Sau vài tháng, người nuôi đọc được nhịp của hầm mình: mùa nào khí bao nhiêu, nạp bao nhiêu là vừa.

Bắt tay làm: lịch việc với hầm

1. Mỗi ngày: nạp sau khi dọn chuồng, nhìn bể xả, nhìn lửa, ghi sổ.
2. Mỗi tuần: khuấy phá váng; kiểm bẫy nước trên ống khí; kiểm mối nối bằng nước xà phòng.
3. Mỗi tháng: xem lại sổ, so lượng khí với lượng nạp; kiểm nắp các bể còn chắc.
4. Mỗi năm: nhờ thợ kiểm tổng thể, xem mức cặn.
5. Vài năm một lần hoặc khi cặn đầy: thuê đơn vị hút cặn.

Học thêm ở đâu

Thợ xây hầm có trách nhiệm hướng dẫn vận hành khi bàn giao; hãy đề nghị họ ghi lại bằng văn bản tỉ lệ nạp, cách khuấy, lịch kiểm. Lớp vận hành hầm khí sinh học của khuyến nông tỉnh, tài liệu của Chương trình khí sinh học cho ngành chăn nuôi Việt Nam, và kinh nghiệm của các hộ đã dùng hầm lâu năm trong xã là ba nguồn đáng tin.