Chất thải trại heo (lợn) gồm ba dòng chính: phân và nước tiểu, nước rửa chuồng trộn phân, và chất thải rắn khác như thức ăn rơi vãi, đệm lót cũ, xác heo chết. Một con heo thịt mỗi ngày thải lượng phân nước tiểu bằng vài phần trăm khối lượng cơ thể, nhưng thứ làm trại "ngập" chất thải thường lại là nước rửa. Muốn trại không hôi, không bị hàng xóm phàn nàn, việc đầu tiên là biết chất thải của mình bao nhiêu, rồi mới chọn cách xử lý: hầm khí sinh học (biogas), ao lắng, ủ phân, hay kết hợp.
Ba dòng chất thải và đặc điểm từng dòng
| Dòng | Gồm gì | Đi đâu là hợp |
|---|---|---|
| Phân rắn | Phân hốt khô, phân tách ra từ máy ép | Ủ thành phân compost, hoặc nạp một phần vào hầm biogas |
| Chất thải lỏng | Nước tiểu, nước rửa chuồng có phân, nước tắm heo | Hầm biogas, rồi ao lắng, rồi tưới cây khi đủ điều kiện |
| Chất thải rắn khác | Đệm lót cũ, cám mốc, bao bì, rơm lót | Đệm lót cũ ủ làm phân; bao bì, vỏ chai thuốc gom riêng |
| Xác heo, nhau thai | Heo chết, nhau, heo con chết sơ sinh | Xử lý theo hướng dẫn thú y; nghi dịch thì báo ngay |
Phân và nước tiểu: một phép ước
Tài liệu kỹ thuật thường ước heo thải phân và nước tiểu mỗi ngày khoảng 5–8% khối lượng cơ thể, tuỳ giai đoạn, khẩu phần, thời tiết. Đây là khoảng tham khảo, không phải số đo.
Ví dụ giả định: một trại nhỏ đang có khoảng 20 con heo thịt, nặng bình quân 60 kg. Tổng khối lượng sống 1.200 kg. Lấy mức giữa, chừng 6%, ra khoảng 70 kg phân và nước tiểu mỗi ngày. Mỗi tháng là trên hai tấn. Con số này giúp hình dung hầm cần lớn cỡ nào, ao lắng chứa được bao lâu, đống ủ phân cần bao nhiêu chỗ.
Nước rửa chuồng: dòng lớn nhất ở hộ nhỏ
Ở nhiều hộ, nước dùng để rửa chuồng, tắm heo mỗi ngày gấp nhiều lần lượng nước tiểu. Có nơi mỗi con heo kéo theo vài chục lít nước thải mỗi ngày. Nước càng nhiều thì:
- Hầm biogas phải lớn hơn, hoặc nước đi qua hầm quá nhanh, phân chưa kịp phân giải đã ra ngoài.
- Ao lắng mau đầy, mùa mưa tràn.
- Mùi lan rộng theo đường nước.
Vì vậy, giảm nước rửa là cách xử lý chất thải rẻ nhất: hốt phân khô trước khi rửa, dùng vòi áp lực thay cho xối xô, sửa núm uống rỉ, bỏ dần việc tắm heo hằng ngày, tách nước mưa khỏi rãnh phân.
Chất thải heo chứa gì mà phải xử lý
- Chất hữu cơ: phân giải trong nước làm hết oxy, cá và sinh vật trong kênh, ao chết, nước đen và thối.
- Đạm và lân: nguồn dinh dưỡng quý nếu bón đúng, nhưng chảy ra sông hồ thì gây tảo nở hoa, nước xanh rêu.
- Mầm bệnh: vi khuẩn, virus, trứng giun sán trong phân có thể lây cho heo khác, cho vật nuôi khác và cho người. Bệnh cụ thể được viết ở danh mục phòng bệnh.
- Khí: amoniac, hydro sunfua, mêtan. Mêtan bay ra không khí là khí nhà kính mạnh; giữ lại trong hầm thì thành nhiên liệu.
- Dư lượng thuốc, chất sát trùng: từ nước rửa chuồng, nước uống có pha thuốc.
Những con đường xử lý
Không có một cách duy nhất. Đa số trại nhỏ ở Việt Nam đi theo chuỗi:
- Tách phân rắn ở đầu nguồn: hốt phân khô, hoặc dùng máy ép tách phân với trại lớn hơn.
- Hầm biogas cho dòng lỏng: phân giải chất hữu cơ, giảm mùi, giảm mầm bệnh một phần, sinh khí đốt.
- Ao lắng, ao sinh học sau hầm: tiếp tục lắng cặn, phân giải, thực vật thuỷ sinh hút bớt dinh dưỡng.
- Dùng lại: nước sau ao tưới cây trồng trong khu vực của mình khi đủ điều kiện; phân rắn ủ thành compost bón ruộng, bán.
Một số hướng khác:
- Đệm lót sinh học: xử lý ngay trong chuồng, gần như không có nước thải. Xem danh mục chuồng trại.
- Nuôi giun quế, ruồi lính đen trên phân: biến phân thành thức ăn đạm và phân bón. Cần học kỹ thuật, thị trường riêng.
- Hệ thống xử lý nước thải tập trung nhiều bậc cho trang trại lớn, do đơn vị chuyên môn thiết kế.
Những gì không được làm
- Xả thẳng nước thải ra kênh, mương, sông, ao chung, đường làng.
- Đổ phân ra vườn, ruộng nhà người khác mà không thoả thuận, hoặc đổ đống ngoài trời không che để mưa cuốn trôi.
- Vứt xác heo ra sông, suối, ao, bãi rác, ven đường. Khi heo chết nhiều, chết bất thường, báo ngay chính quyền xã hoặc thú y.
- Đốt bao bì thuốc, chai lọ thuốc trong khu nuôi.
Luật Chăn nuôi yêu cầu chất thải chăn nuôi phải được thu gom và xử lý; nước thải xả ra môi trường phải đạt quy chuẩn kỹ thuật quốc gia về nước thải chăn nuôi. Hộ nhỏ rất khó tự đo các chỉ tiêu, nên cách an toàn là không xả ra ngoài. Ý chính của luật về chuồng trại viết ở danh mục chuồng trại.
Chất thải theo mùa ba miền
Miền Bắc mùa đông: hầm biogas sinh khí ít vì lạnh, phân phân giải chậm, chất cặn dễ tích. Ít rửa chuồng hơn nên nước thải giảm, phân rắn tăng.
Miền Trung mùa khô: thiếu nước, nhiều hộ hốt khô nhiều hơn, ủ phân thuận. Mùa mưa bão thì ao lắng dễ tràn, cần chừa bờ cao.
Miền Nam mùa mưa: nước mưa tràn vào rãnh nếu không tách, ao lắng đầy nhanh, mùi lan theo nước. Mùa khô thì nước sau ao là nguồn tưới quý cho vườn cây.
Sai lầm hay gặp
- Xây hầm biogas theo số heo mà không tính lượng nước rửa, hầm luôn quá tải.
- Cho nước mưa mái chuồng đổ vào rãnh phân.
- Không có ao lắng sau hầm, nước ra khỏi hầm chảy thẳng ra kênh vì "đã qua biogas rồi".
- Đổ thuốc sát trùng, nước vôi đặc xuống rãnh vào hầm, làm chết vi sinh trong hầm.
- Đống phân ủ không có mái che, mưa xuống thành dòng nước đen chảy ra ngõ.
Bắt tay làm: lập sổ chất thải một tuần
- Ghi số heo theo từng loại và khối lượng ước tính.
- Ước lượng phân nước tiểu theo khoảng 5–8% khối lượng sống mỗi ngày.
- Đếm số lần, số phút rửa chuồng mỗi ngày, ước lượng nước bằng cách hứng vòi vào xô trong một phút rồi nhân lên.
- Vẽ đường đi của nước: từ ô chuồng qua rãnh, hố ga, hầm, ao, ra đâu.
- Đánh dấu những chỗ nước mưa nhập vào, những chỗ tràn.
- Từ sổ này mới tính hầm cần cỡ nào, ao cần rộng bao nhiêu, có cần tách phân rắn không.
Học thêm ở đâu
Chương trình khí sinh học cho ngành chăn nuôi Việt Nam, do Bộ Nông nghiệp phối hợp với tổ chức SNV Hà Lan triển khai từ đầu những năm 2000, đã đào tạo nhiều thợ xây hầm và kỹ thuật viên ở các tỉnh; hỏi khuyến nông tỉnh để tìm người còn hoạt động. Viện Chăn nuôi và các viện môi trường nông nghiệp có tài liệu về xử lý chất thải chăn nuôi quy mô nông hộ. Các bài tiếp theo trong danh mục đi sâu từng khâu: hầm biogas, vận hành, an toàn khí, ao lắng, ủ phân, mùi và hàng xóm.
Câu hỏi thường gặp
Một con heo thải bao nhiêu phân mỗi ngày?
Tài liệu kỹ thuật thường ước heo thải phân và nước tiểu khoảng 5–8% khối lượng cơ thể mỗi ngày, tuỳ giai đoạn và khẩu phần. Một con heo 60 kg có thể thải chừng 3–5 kg mỗi ngày. Đây là khoảng tham khảo để tính kích thước hầm và chỗ ủ.
Nước thải chuồng heo xử lý thế nào?
Hộ nhỏ thường đi theo chuỗi: hốt bớt phân rắn, cho dòng lỏng qua hầm biogas, rồi qua ao lắng, cuối cùng dùng lại để tưới khi đủ điều kiện. Giảm lượng nước rửa ngay từ đầu là cách rẻ nhất để hệ thống không quá tải.
Nước thải sau hầm biogas có xả ra kênh được không?
Không nên. Nước sau hầm vẫn còn nhiều chất hữu cơ, đạm, lân và mầm bệnh, chưa đạt quy chuẩn xả thải. Cần qua ao lắng và xử lý thêm, rồi dùng lại tưới cây thay vì xả ra ngoài.
Heo chết thì xử lý xác thế nào?
Không vứt xác ra sông, suối, ao, bãi rác hay đường. Heo chết bất thường hoặc chết nhiều con phải báo ngay chính quyền xã hoặc thú y và xử lý theo hướng dẫn của họ.
Vì sao giảm nước rửa chuồng lại quan trọng?
Ở nhiều hộ, nước rửa chiếm phần lớn khối lượng chất thải lỏng. Nước nhiều làm hầm biogas quá tải, phân chưa kịp phân giải đã chảy ra, ao lắng mau tràn và mùi lan rộng. Hốt phân khô trước khi rửa và sửa núm uống rỉ giúp giảm đáng kể.
