Hầm biogas yếu khí hoặc mất khí thường do một trong ba nhóm nguyên nhân: khí có sinh ra nhưng bị rò hoặc tắc trên đường tới bếp; hầm sinh ít khí vì lạnh, nạp sai, quá tải nước hoặc dính chất độc; hoặc hầm đã đầy cặn, váng. Cách tìm đúng là đi từ chỗ dễ kiểm nhất ở bếp ngược về hầm, từng bước, mọi việc làm trên mặt đất. Bài này đi theo đúng thứ tự đó.
Câu hỏi đầu tiên: khí có sinh ra không
Trước khi đi tìm lỗi, cần phân biệt "hầm không sinh khí" với "khí sinh ra mà không tới bếp":
- Hầm nắp cố định: nhìn mực dịch ở bể điều áp. Hầm đang có khí thì khí đẩy dịch dâng lên ở bể điều áp. Mực dịch không lên dù đã khoá van cả đêm là khí không tích được: hoặc không sinh, hoặc rò ở vòm.
- Túi nhựa: túi có phồng lên khi khoá van cả đêm không.
- Đồng hồ áp (nếu có): khoá van bếp, đọc áp buổi tối và sáng hôm sau.
Khí tích được mà bếp yếu thì lỗi nằm trên đường ống, van, bếp. Khí không tích được thì lỗi ở hầm.
Bảng tìm lỗi nhanh
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Việc làm được |
|---|---|---|
| Hầm có khí, bếp lửa chập chờn, lúc có lúc không | Nước ngưng đọng trong ống ở chỗ trũng | Xả bẫy nước; sửa ống cho dốc về bẫy nước |
| Hầm có khí, bếp yếu đều | Ống nhỏ, ống dài, van gỉ, đầu bếp tắc | Vệ sinh đầu đốt, thay van, rút ngắn ống |
| Ngửi thấy mùi khí gần ống, van | Rò ở mối nối, ống nứt, chuột cắn | Thử bằng nước xà phòng, thay đoạn hỏng |
| Mực dịch bể điều áp không lên, bể xả trào bọt | Rò ở vòm hầm hoặc cổ ống thu khí | Gọi thợ có chuyên môn; không tự xuống hầm |
| Khí giảm từ từ theo nhiều năm | Cặn đáy và váng dày | Phá váng; thuê hút cặn |
| Khí giảm sau khi tăng đàn hoặc rửa chuồng nhiều | Quá tải nước, thời gian lưu ngắn | Giảm nước rửa, tách nước mưa |
| Khí giảm đột ngột sau một ngày cụ thể | Nước sát trùng, vôi, thuốc vào hầm | Ngừng cho chất đó vào; nạp phân sạch đều, chờ hầm hồi |
| Nước bể xả có mùi chua gắt, lửa yếu, khó bắt | Hầm bị chua do nạp dồn nhiều chất dễ lên men | Giảm nạp, nạp đều; hỏi kỹ thuật viên |
| Khí ít vào mùa đông miền Bắc | Lạnh, vi sinh hoạt động chậm | Bình thường; giữ nhiệt, giảm nước lạnh, không nạp dồn |
| Lửa đỏ vàng, có muội | Khí nhiều CO₂ hoặc bếp thiếu gió | Chỉnh cửa gió bếp; xem lại tình trạng hầm |
Từ bếp về hầm: kiểm theo thứ tự
1. Bếp và đầu đốt
Đầu đốt bị muội, bụi, nước canh trào vào làm tắc lỗ phun. Tháo ra rửa, thông lỗ bằng kim mảnh, phơi khô. Chỉnh cửa gió cho lửa xanh. Bếp gas dùng cho bình gas hoá lỏng không dùng thẳng cho biogas được; phải dùng bếp chuyên cho khí sinh học vì áp suất và lỗ phun khác.
2. Van và đồng hồ
H₂S trong khí làm gỉ van đồng, van sắt. Van kẹt nửa chừng làm lửa yếu. Thay bằng van chịu ăn mòn theo hướng dẫn của thợ. Lắp thêm bộ lọc khử H₂S giúp van, bếp bền hơn; bài dùng khí biogas có nói thêm.
3. Đường ống và nước ngưng
Khí ra từ hầm ấm và ẩm. Đi qua ống lạnh hơn, hơi nước ngưng thành nước, đọng ở những chỗ ống võng xuống. Nước đọng làm nghẽn khí, lửa chập chờn như có ai đóng mở van. Đây là lỗi hay gặp nhất.
- Ống phải đi dốc về một điểm thấp nhất có bẫy nước (van xả nước) để xả định kỳ.
- Ống không được võng giữa hai điểm treo; dùng ống cứng hoặc đỡ đủ điểm.
- Ống mềm nằm dưới đất dễ bị giẫm, xe cán bẹp.
4. Rò rỉ trên đường ống
Thử bằng nước xà phòng: quét lên mối nối, van, chỗ nghi ngờ. Có khí rò sẽ sủi bọt. Tuyệt đối không dùng bật lửa, que diêm để thử rò. Chuột hay cắn ống nhựa mềm chạy qua bếp, kho; đi ống trong ống bảo vệ hoặc treo cao.
5. Hầm
Nếu đường ống, van, bếp đều ổn mà vẫn không có khí, vấn đề ở hầm. Những việc người nuôi làm được từ trên mặt đất:
- Xem lại sổ: gần đây có tăng đàn, rửa chuồng nhiều, sát trùng, đổ thức ăn thừa nhiều không.
- Khuấy phá váng qua bể nạp, bể điều áp.
- Kiểm nắp bể nạp, cổ ống thu khí trên hầm có nứt, có bọt sủi khi quét nước xà phòng không.
- Để ý mực dịch: hầm nắp cố định mà bể điều áp cạn bất thường có thể là hầm rò nước ra đất.
Vòm nứt, thân hầm rò nước, cổ ống thu khí hỏng là việc của thợ. Sửa chữa bên trong hầm phải do đơn vị chuyên môn làm, có quy trình hút cạn, thông khí, đo khí và người cứu hộ trên miệng. Người nhà không tự làm.
Hầm bị chua: chuyện gì xảy ra
Khi nạp một lần quá nhiều thứ dễ lên men như cám, cơm thừa, thức ăn ôi, hoặc khi lạnh làm nhóm vi sinh tạo mêtan chậm lại mà vẫn nạp nhiều, các chặng đầu của quá trình phân giải tạo axit nhanh hơn chặng cuối tiêu thụ. Axit tích lại, hầm chua dần, nhóm tạo mêtan càng yếu, khí càng ít và nhiều CO₂. Dấu hiệu: nước bể xả có mùi chua gắt, khí khó cháy, lửa vàng.
Hướng xử lý chung là giảm hẳn hoặc ngừng nạp trong ít ngày, sau đó nạp lại ít và đều bằng phân tươi, cho vi sinh có thời gian hồi. Không đổ hoá chất tuỳ tiện vào hầm để "trung hoà"; nếu hầm chua nặng, hỏi kỹ thuật viên khí sinh học hoặc khuyến nông.
Khí giảm theo năm: cặn và váng
Hầm nạp phân heo nhiều năm thường tích cặn ở đáy và váng ở mặt. Thể tích làm việc thực tế của hầm nhỏ dần, phân đi qua nhanh hơn, khí giảm từ từ. Đây là lão hoá bình thường của hầm, không phải hỏng. Việc cần làm là khuấy phá váng đều đặn và thuê đơn vị có máy hút cặn từ trên mặt đất khi cần. Cặn hút ra đem ủ cùng phân rắn.
Những "cách chữa" không nên làm
- Xuống hầm xem: đây là nguyên nhân của nhiều vụ chết người. Hầm, kể cả hầm đã mở nắp, đã hút cạn, vẫn có thể còn khí độc và thiếu oxy ở đáy.
- Bật lửa ở miệng hầm, miệng ống để thử: có thể gây cháy nổ.
- Đổ men, hoá chất trôi nổi không rõ nguồn gốc vào hầm.
- Đục thêm lỗ trên vòm để "thoát khí".
- Đổ thêm thật nhiều phân để bù khí mùa đông, dễ làm hầm chua.
Bắt tay làm: quy trình mười lăm phút khi bếp yếu
- Khoá van bếp, xem bể điều áp hoặc túi: khí có tích không.
- Nếu có khí: xả bẫy nước trên ống, vệ sinh đầu đốt, thử lại.
- Quét nước xà phòng lên mọi mối nối, van.
- Kiểm chỗ ống võng, ống bẹp, ống bị chuột cắn.
- Nếu không có khí: mở sổ, tìm thay đổi trong một hai tuần gần đây.
- Khuấy phá váng; nạp đều trở lại bằng phân tươi, nước vừa phải.
- Theo dõi ba bốn ngày; không cải thiện thì gọi thợ hoặc kỹ thuật viên.
Học thêm ở đâu
Thợ xây hầm của Chương trình khí sinh học thường nhận kiểm tra, sửa chữa sau bàn giao; giữ số điện thoại của họ. Khuyến nông tỉnh có thể giới thiệu kỹ thuật viên khí sinh học. Hỏi các hộ dùng hầm lâu năm trong xã về những lần hầm "dở chứng" và họ đã làm gì; kinh nghiệm này thường rất đúng với thời tiết nơi mình.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao hầm biogas có khí mà bếp không cháy?
Thường do nước ngưng đọng trong ống ở chỗ trũng, đầu đốt bị tắc, van gỉ kẹt, hoặc rò khí ở mối nối. Xả bẫy nước, vệ sinh đầu đốt, thử rò bằng nước xà phòng là ba việc nên làm đầu tiên.
Kiểm tra hầm biogas bị rò khí bằng cách nào?
Quét nước xà phòng lên mối nối, van, cổ ống thu khí; chỗ rò sẽ sủi bọt. Với hầm nắp cố định, khoá van cả đêm mà mực dịch bể điều áp không lên là dấu hiệu rò ở hầm. Không dùng lửa để thử rò.
Hầm biogas bị chua phải làm sao?
Giảm hẳn hoặc ngừng nạp trong ít ngày, sau đó nạp lại ít và đều bằng phân tươi để vi sinh hồi. Tránh đổ dồn thức ăn thừa, cám vào hầm. Hầm chua nặng thì hỏi kỹ thuật viên khí sinh học, không tự đổ hoá chất.
Hầm biogas lâu năm ít khí có phải hỏng không?
Không hẳn. Cặn đáy và váng mặt tích dần làm thể tích làm việc của hầm nhỏ đi, khí giảm từ từ. Khuấy phá váng đều và thuê hút cặn từ trên mặt đất thường giúp hầm hồi lại.
Có nên xuống hầm biogas để kiểm tra không?
Không. Đáy hầm có thể còn khí độc và thiếu oxy ngay cả khi đã mở nắp hay hút cạn, đã có nhiều vụ chết người, cả người xuống cứu. Mọi việc kiểm tra làm từ trên mặt đất; sửa bên trong là việc của đơn vị chuyên môn có thiết bị.
