Chọn loại hầm biogas: nắp cố định, composite hay túi HDPE cho trại heo

Ở Việt Nam có bốn kiểu hầm biogas hay gặp: hầm xây nắp cố định bằng gạch hoặc bê tông, hầm composite đúc sẵn, túi ủ bằng nhựa dẻo và hầm phủ bạt HDPE cho trại lớn. Hộ nuôi heo (lợn) vài chục con thường chọn giữa hầm xây và hầm composite; túi nhựa hợp với người cần làm nhanh, tạm thời; hầm phủ bạt HDPE dành cho trang trại có lượng nước thải lớn. Chọn kiểu nào tuỳ ba câu: chất thải mỗi ngày bao nhiêu, đất và mạch nước ngầm thế nào, và ai sẽ trông hầm trong mười năm tới.

So sánh bốn kiểu hầm

Ngoài bốn kiểu trên còn có hầm nắp nổi (nắp chuông bằng kim loại hoặc nhựa nổi lên hạ xuống theo lượng khí), ít gặp ở hộ Việt Nam hiện nay.

Hầm xây nắp cố định

Đây là kiểu được Chương trình khí sinh học cho ngành chăn nuôi Việt Nam phổ biến rộng rãi, với các mẫu thiết kế chuẩn như KT1, KT2. Thân hầm hình trụ hoặc cầu, đáy và vòm xây gạch hoặc đổ bê tông, chôn dưới đất. Khí tích ở vòm trên, đẩy dịch sang bể điều áp; khi dùng khí, dịch chảy ngược về.

Điều cần để ý

• Tay nghề thợ là tất cả. Vòm phải kín khí tuyệt đối. Nên chọn thợ đã qua đào tạo của chương trình khí sinh học hoặc được khuyến nông giới thiệu.
• Nền đất: đất lún, đất có mạch nước ngầm nông làm vòm nứt. Đào thử hố trước mùa xây.
• Thời gian bảo dưỡng vữa: không nạp phân, không thử áp ngay khi vữa còn non.
• Thử kín khí trước khi nạp: thợ có trách nhiệm thử áp và bàn giao.

Áp suất khí của hầm nắp cố định thay đổi theo lượng khí: đầy khí thì áp cao, dùng gần hết thì áp thấp, lửa yếu dần. Đây là đặc điểm bình thường, không phải hỏng.

Hầm composite

Hầm làm sẵn từ nhựa composite, chở tới lắp ráp, chôn xuống hố đào. Ưu điểm lớn là chất lượng kín khí đồng đều, không phụ thuộc nhiều vào tay thợ, lắp trong thời gian ngắn.

• Nơi nước ngầm cao, mùa mưa nước dâng có thể đẩy hầm rỗng nổi lên, làm gãy ống. Phải làm móng và neo theo hướng dẫn nhà sản xuất.
• Xem kỹ chứng từ, hướng dẫn lắp đặt, bảo hành của nhà sản xuất; chọn loại có đơn vị lắp đặt tại vùng để sau này còn người sửa.
• Lấp đất xung quanh phải đều, đầm nhẹ từng lớp, không để đá to, vật sắc tì vào thành hầm.

Túi ủ biogas bằng nhựa dẻo

Túi dạng ống dài bằng nhựa dẻo, đặt trong rãnh đào nông, một đầu nạp, một đầu xả, khí phồng lên phía trên túi. Kiểu này từng rất phổ biến ở đồng bằng sông Cửu Long vì đất mềm, nước ngầm nông, không xây được hầm sâu.

• Che nắng cho túi bằng mái che, vì tia nắng làm nhựa giòn và mau hỏng.
• Rào quanh rãnh túi, không cho chó, gà, trẻ con đến gần; chuột hay cắn thủng túi.
• Áp suất khí thấp, thường cần thêm túi chứa khí gần bếp hoặc đặt vật nặng vừa phải để tăng áp theo hướng dẫn.
• Kiểm tra vết thủng định kỳ; vá theo hướng dẫn của bên bán.

Hầm phủ bạt HDPE

Với trang trại vài trăm con trở lên, lượng nước thải mỗi ngày rất lớn, hầm xây hoặc composite cỡ gia đình không đủ. Người ta đào hồ lớn, lót bạt nhựa HDPE ở đáy và thành, phủ một lớp bạt kín bên trên để thu khí. Kiểu này cần:

• Đơn vị thiết kế tính thể tích, thời gian lưu, đường xả bùn cặn.
• Thợ hàn bạt có máy hàn nhiệt chuyên dùng; mối hàn hở là rò khí, rò nước thải xuống đất.
• Rào chắn, biển cấm lửa, lối đi an toàn quanh hồ; bạt phủ căng khí không được giẫm lên.
• Phương án dùng hết khí (máy phát, đốt bỏ an toàn) vì lượng khí rất lớn; để khí xả bừa ra không khí vừa phí vừa nguy hiểm.
• Thủ tục môi trường theo quy mô trang trại; hỏi cơ quan nông nghiệp và môi trường tỉnh.

Tính cỡ hầm: cách nghĩ, không phải công thức thuộc lòng

Thể tích phần chứa dịch của hầm xấp xỉ bằng lượng nạp mỗi ngày nhân với số ngày lưu cần thiết. Lượng nạp gồm cả phân lẫn nước.

Ví dụ giả định: trại có khoảng 20 heo thịt, mỗi ngày ra chừng 70 kg phân nước tiểu, pha thêm nước rửa thành tổng khoảng 350 lít dịch nạp. Nếu thiết kế thời gian lưu khoảng 40 ngày, phần dịch cần khoảng 14 m³, chưa kể phần chứa khí. Nếu hộ đó rửa chuồng gấp đôi nước, lượng nạp thành 700 lít mỗi ngày, cùng hầm đó chỉ còn lưu được khoảng 20 ngày, phân chưa kịp phân giải.

Ví dụ cho thấy hai điều: một là kích thước hầm do thợ có chuyên môn tính theo số liệu thật của trại; hai là người nuôi giữ đúng lượng nước nạp như đã thiết kế quan trọng không kém việc chọn kiểu hầm. Nếu có kế hoạch tăng đàn, nói rõ với thợ ngay từ đầu.

Bố trí hầm trong khu nuôi

• Hầm đặt phía thấp, gần chuồng để rãnh phân chảy tự nhiên vào, không phải bơm.
• Xa giếng nước ăn, ở phía thấp hơn giếng.
• Không đặt dưới lối xe tải nặng đi qua.
• Gần bếp, nơi dùng khí, để đường ống ngắn; ống càng dài càng dễ đọng nước, rò khí.
• Nắp bể nạp, bể xả có nắp đậy chắc, trẻ con và vật nuôi không thể rơi xuống.
• Chừa lối để sau này hút cặn, sửa chữa mà không phải phá chuồng.

Sai lầm hay gặp khi chọn hầm

• Chọn hầm theo giá rẻ nhất mà không tính tuổi thọ và chi phí sửa về sau. Cách so sánh chi phí đầu tư được bàn ở danh mục kinh tế trại.
• Xây hầm nhỏ theo số heo hiện tại, một năm sau tăng đàn gấp đôi.
• Thuê thợ xây thông thường chưa từng xây hầm khí, vòm rò khí ngay từ đầu.
• Đặt túi nhựa ngoài nắng không che.
• Chôn hầm composite ở chỗ nước ngầm cao mà không neo.

Bắt tay làm: chuẩn bị trước khi gặp thợ

1. Lập sổ chất thải một tuần như bài chất thải trại heo đã hướng dẫn: số heo, lượng phân ước tính, lượng nước rửa.
2. Ghi kế hoạch đàn trong vài năm tới.
3. Đào thử hố ở chỗ định đặt hầm để biết mạch nước ngầm.
4. Xác định chỗ dùng khí: bếp, đèn sưởi, máy phát.
5. Hỏi ít nhất hai đơn vị, đề nghị họ ghi rõ thể tích, thời gian lưu dự kiến, cách thử kín, bảo hành, hướng dẫn vận hành.
6. Xin đi xem một hầm họ đã làm vài năm trước, hỏi chủ hầm về khí mùa đông, sự cố đã gặp.

Học thêm ở đâu

Trung tâm Khuyến nông tỉnh thường có thông tin về thợ xây hầm đã qua đào tạo của Chương trình khí sinh học và các mẫu hầm đang được khuyến khích. Cán bộ nông nghiệp xã biết những hộ đã làm hầm lâu năm để đến xem. Với trại lớn định làm hầm phủ bạt, nên hỏi Sở Nông nghiệp và Môi trường về yêu cầu môi trường trước khi thiết kế.