Con heo trong lễ hội làng và lễ tế: tam sinh, thủ lợn, rước ông lợn

Con heo là lễ vật quan trọng bậc nhất trong lễ tế làng và lễ hội truyền thống của người Việt: từ bộ tam sinh (trâu, dê, heo) trong các lễ lớn, cái thủ lợn trên mâm lễ đình làng miền Bắc, tới con heo trong lễ Kỳ Yên ở đình Nam Bộ và các nghi lễ cộng đồng ở miền núi. Một số làng còn có lễ hội riêng xoay quanh con heo, như lễ rước "ông lợn" ở làng La Phù (Hà Nội). Những năm gần đây, cách tổ chức các nghi lễ có heo đã thay đổi nhiều vì quan niệm về phúc lợi động vật và yêu cầu phòng dịch.

Vì sao con heo là lễ vật

Trong tín ngưỡng nông nghiệp, lễ vật dâng thần linh, tổ tiên phải là thứ quý nhất mà con người làm ra. Với làng quê Việt, sau con trâu (sức kéo quý, nhiều thời kỳ bị hạn chế giết mổ), con heo là tài sản lớn nhất trong nhà. Dâng con heo béo nhất là bày tỏ lòng thành và cầu mong năm sau được như vậy hoặc hơn.

Con heo còn mang ý nghĩa cộng đồng: một con heo tế xong được chia cho cả làng, ai cũng có phần. Lễ vật vì thế vừa là cách giao tiếp với thần linh, vừa là cách gắn kết người trong làng.

Tam sinh và lễ tế theo nghi thức

Trong các lễ tế lớn theo nghi thức Nho giáo, lễ vật cao nhất là bộ tam sinh gồm trâu (hoặc bò), dê và heo. Sách lễ Trung Hoa cổ gọi đủ ba con là "thái lao", chỉ dùng dê và heo là "thiếu lao". Ở Việt Nam, triều đình phong kiến dùng các bộ lễ vật này trong những lễ tế trời đất, tế miếu; các làng xã dùng lễ vật theo khả năng của mình khi tế thần thành hoàng.

Trong lễ tế ở đình làng miền Bắc, con heo tế thường được chọn kỹ: heo khoẻ, không tì vết, nhiều nơi chọn heo đen. Sau lễ, phần thịt được chia theo ngôi thứ trong làng. Chiếc thủ lợn (đầu heo) là phần danh giá nhất, thường dành cho người có vị thế cao. Câu "một miếng giữa làng bằng một sàng xó bếp" nói đúng giá trị của miếng thịt chia ở đình: không nhiều, nhưng là thể diện.

Những lễ hội gắn với con heo

Rước "ông lợn" ở làng La Phù

Làng La Phù ở ngoại thành Hà Nội nổi tiếng với tục nuôi và rước "ông lợn" dịp đầu xuân. Các gia đình được giao nhiệm vụ nuôi heo tế chăm con heo rất cẩn thận suốt nhiều tháng, cho ăn thức ăn chọn lọc, giữ sạch sẽ. Đến ngày lễ, những con heo lớn nhất được đặt lên kiệu, trang trí và rước qua làng tới đình để dâng thành hoàng. Gia đình có heo được chọn coi đó là niềm vinh dự.

Lễ rước "ông lợn" cũng nhận nhiều ý kiến khác nhau. Có người coi đây là di sản văn hoá cần giữ; có người đặt câu hỏi về việc nuôi heo quá béo đến mức khó cử động. Cách tổ chức đã có điều chỉnh theo thời gian.

Lễ hội ở làng Ném Thượng

Làng Ném Thượng (Bắc Ninh) có một lễ hội đầu xuân gắn với con heo, tương truyền liên quan tới một vị tướng thời Lý từng nuôi heo làm lương cho quân. Phần nghi lễ hiến tế con heo trước đây diễn ra công khai trước đám đông, gây nhiều tranh cãi trong dư luận và từ các tổ chức bảo vệ động vật. Những năm gần đây, theo đề nghị của cơ quan quản lý văn hoá, phần nghi lễ này đã được điều chỉnh để không diễn ra công khai như trước. Đây là ví dụ tiêu biểu cho cuộc thương lượng giữa giữ phong tục và thay đổi quan niệm xã hội.

Lễ Kỳ Yên ở đình Nam Bộ

Ở Nam Bộ, lễ Kỳ Yên (cầu an) là lễ lớn nhất của đình làng, tổ chức hằng năm để cầu quốc thái dân an, mưa thuận gió hoà. Trong các lễ vật dâng thần, con heo là lễ vật chính ở nhiều đình, có nơi dâng heo trắng nguyên con, có nơi dâng heo quay. Sau lễ, lễ vật được chia cho dân làng hoặc nấu cỗ đãi khách.

Ở miền núi và Tây Nguyên

Với nhiều dân tộc ở miền núi phía Bắc và Tây Nguyên, con heo là lễ vật quen thuộc trong các nghi lễ gia đình và cộng đồng: lễ mừng lúa mới, lễ cúng bản, lễ cưới, lễ đặt tên con, lễ chữa bệnh theo tín ngưỡng truyền thống. Lễ lớn nhất của cộng đồng có khi dùng trâu, còn heo, gà thường dùng trong các lễ nhỏ hơn và lễ gia đình. Con heo dùng cho lễ thường là heo bản, heo đen nuôi thả dưới gầm nhà sàn.

Con heo trong lễ gia đình

Lễ hội và phòng dịch: chỗ ít ai nghĩ tới

Từ khi có dịch tả heo châu Phi, mùa lễ hội cũng là mùa có rủi ro. Heo được mua bán, chở từ nơi này sang nơi khác để làm lễ, thịt được chia và mang về nhiều nhà. Nếu con heo mang mầm bệnh, mùa lễ có thể thành mùa lây lan. Vài điều nên nhớ với làng, dòng họ khi chuẩn bị heo cho lễ:

• Mua heo có nguồn gốc, khoẻ mạnh, có giấy kiểm dịch nếu vận chuyển xa.
• Không dùng heo ốm, heo chết để làm lễ hay chia thịt.
• Việc giết mổ nên do cơ sở hoặc người có kiểm soát thú y thực hiện, không làm ở sân đình, bờ ao, gần nguồn nước.
• Không đem phần thừa, nước rửa, phụ phẩm cho heo nhà ăn sống.
• Không ăn tiết canh trong cỗ lễ: đây là đường lây liên cầu khuẩn lợn sang người, có thể gây bệnh rất nặng.
• Trong vùng đang có dịch, hỏi chính quyền xã và thú y xã trước khi tổ chức nghi lễ có heo.

Lễ vật đang thay đổi

Xu hướng chung ở nhiều nơi là giữ ý nghĩa của nghi lễ nhưng đổi hình thức: dâng heo đã giết mổ ở cơ sở có kiểm soát thay vì làm tại chỗ; giảm quy mô; có nơi dùng lễ vật thay thế như xôi, bánh, hoa quả; tổ chức phần nghi lễ trong không gian kín. Những thay đổi này có khi được cộng đồng đồng thuận, có khi gây tranh luận, vì nghi lễ là phần ký ức của làng.

Với người nuôi heo, cũng có một thay đổi thầm lặng: nhiều làng không còn tự nuôi heo tế mà đặt mua ở trại. Lúc đó, câu hỏi về nguồn gốc, kiểm dịch và cách vận chuyển heo trở thành việc của người nuôi.

Học thêm ở đâu

• Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam có tư liệu về nghi lễ của nhiều dân tộc, trong đó có lễ vật là heo.
• Sách về văn hoá làng: các công trình nghiên cứu về hương ước, lễ hội làng Bắc Bộ, đình làng Nam Bộ có nhiều ghi chép về lễ vật và cách chia phần.
• Đi xem lễ hội vào dịp đầu xuân ở các làng có tục liên quan tới con heo, hỏi chuyện các cụ trong ban quản lý di tích.
• Hỏi thú y xã về quy định kiểm dịch khi mua heo làm lễ, nhất là trong mùa dịch.