Heo được thuần hoá thế nào: từ heo rừng tới heo nhà qua một vạn năm

Heo nhà được thuần hoá từ heo rừng (cùng loài Sus scrofa) cách đây khoảng một vạn năm, ở ít nhất hai trung tâm độc lập: vùng Cận Đông quanh Anatolia và vùng lưu vực các sông lớn ở Trung Quốc. Khác với bò hay dê bị người chủ động săn bắt rồi nuôi, heo nhiều khả năng đã tự tìm đến quanh làng của người để ăn đồ thừa, rồi dần dần được giữ lại. Qua hàng nghìn năm chọn lọc, heo nhà trở nên hiền hơn, mõm ngắn hơn, nhiều mỡ hơn, đẻ nhiều hơn và có đủ màu lông.

Tổ tiên: heo rừng, một loài rất rộng

Heo rừng Sus scrofa là một trong những loài thú có vùng phân bố tự nhiên rộng nhất thế giới: từ Tây Âu, Bắc Phi qua Trung Á tới Đông Á và Đông Nam Á, trong đó có Việt Nam. Ở mỗi vùng, heo rừng có những nhóm khác nhau về tầm vóc và di truyền. Điều đó tạo điều kiện cho việc thuần hoá xảy ra ở nhiều nơi, từ những quần thể heo rừng địa phương khác nhau.

Ngoài Sus scrofa, khu vực Đông Nam Á hải đảo còn có các loài heo hoang khác như heo râu ở Borneo hay heo Sulawesi, nhưng heo nhà ngày nay trên thế giới gần như đều thuộc dòng Sus scrofa.

Thuần hoá ở đâu, khi nào

Bằng chứng khảo cổ và di truyền hiện nay khá thống nhất ở mấy điểm chính:

Các con số trên là khoảng ước tính trong tài liệu khảo cổ, không phải mốc chính xác, và vẫn được điều chỉnh khi có phát hiện mới. Riêng Đông Nam Á lục địa, trong đó có Việt Nam, việc heo nhà ở đây được thuần hoá tại chỗ hay theo chân người nông dân từ phương Bắc xuống, hay cả hai, vẫn còn đang bàn.

Con đường "tự đến": heo thuần hoá chính mình?

Các nhà khảo cổ phân biệt vài con đường thuần hoá. Bò, dê, cừu chủ yếu đi theo con đường "con mồi": người săn chúng, rồi chuyển sang giữ và quản lý đàn. Heo, cũng như chó, được cho là đi theo con đường "kẻ ăn ké":

1. Người định cư, trồng trọt, tạo ra rác thải, đồ ăn thừa, ruộng nương có củ quả.
2. Heo rừng, vốn ăn tạp và gan dạ, tìm tới kiếm ăn quanh làng.
3. Những con ít sợ người hơn được lợi, sống quanh làng nhiều thế hệ.
4. Người bắt đầu giữ heo con, cho ăn, quây nhốt, chọn con hiền để nuôi tiếp.

Đây là mô hình giải thích, không ai chứng kiến được. Nhưng nó phù hợp với tập tính heo: ăn tạp, thông minh, học nhanh, thích nghi giỏi với môi trường có người.

Thuần hoá đã thay đổi con heo thế nào

Màu lông đa dạng là một dấu hiệu thú vị. Nghiên cứu di truyền cho thấy các biến thể gen quy định màu lông ở heo nhà được giữ lại có chủ đích: heo rừng mang màu ngụy trang để sống sót, còn heo nhà màu lông "lạ" dễ được người nhận ra, chọn lựa, và không bị đào thải trong làng. Điều này cũng giải thích vì sao heo rừng hoang dã ở đâu cũng có màu nâu xám gần giống nhau, còn heo nhà mỗi vùng một màu.

Những thay đổi này cũng giải thích vì sao heo rừng lai nuôi nhốt ở Việt Nam hiện nay khó nuôi hơn heo nhà: chúng giữ nhiều tính hoang dã, nhút nhát, dễ hoảng. Phần heo rừng lai có bài riêng ở danh mục Giống heo.

Heo đi theo người khắp thế giới

Sang châu Âu

Heo nhà từ Cận Đông theo chân nông dân thời đồ đá mới vào châu Âu. Nghiên cứu ADN cổ cho thấy một điều bất ngờ: qua vài nghìn năm, heo nhà ở châu Âu lai liên tục với heo rừng địa phương đến mức dấu vết di truyền gốc Cận Đông gần như bị thay thế. Nghĩa là heo nhà châu Âu vẫn mang "dáng" nhà nhưng phần lớn gen lại từ heo rừng châu Âu.

Ra Thái Bình Dương

Theo các nghiên cứu di truyền, heo nhà ở nhiều đảo Thái Bình Dương có nguồn gốc từ Đông Nam Á lục địa, được những cư dân đi biển mang theo trên thuyền khi họ mở rộng ra các quần đảo xa. Ở nhiều xã hội Melanesia và Polynesia, heo trở thành thước đo của cải và vật trung tâm trong lễ nghi.

Châu Á quay lại cải tạo heo châu Âu

Thế kỷ 18 – 19, heo từ Trung Quốc và Đông Nam Á được đưa sang Anh và lai với heo địa phương. Heo châu Á đẻ nhiều, chín sớm, tích mỡ nhanh; heo châu Âu to xương, lớn nhanh. Nhiều giống heo ngoại nổi tiếng hiện nay hình thành trong giai đoạn này đều mang một phần gen châu Á. Vòng đi vòng lại đó giải thích vì sao heo "ngoại" nhập vào Việt Nam thế kỷ 20 thật ra cũng có họ hàng xa với heo nội vùng mình.

Sang châu Mỹ

Châu Mỹ không có heo bản địa thuộc họ heo. Heo được người châu Âu mang tới từ cuối thế kỷ 15 – đầu thế kỷ 16. Heo thả rông thoát ra ngoài trở thành heo hoang, đến nay vẫn là vấn đề sinh thái ở nhiều vùng.

Thuần hoá chưa bao giờ "xong"

Thuần hoá không phải một sự kiện mà là một quá trình kéo dài tới tận hôm nay. Năm 2012, bộ gen tham chiếu của heo được giải trình (từ một con nái Duroc), mở ra cách hiểu chi tiết hơn về việc người đã thay đổi con heo thế nào. Các chương trình chọn giống hiện đại trong vài chục năm đã làm heo nạc hơn, lớn nhanh hơn, đẻ nhiều hơn nhiều so với heo thời ông bà mình. Cùng lúc đó, nhiều giống heo địa phương đang biến mất, kéo theo những gen thích nghi với khí hậu, thức ăn nghèo, bệnh tật địa phương. Đó là lý do các chương trình bảo tồn quỹ gen vật nuôi, trong đó có các giống heo nội Việt Nam, rất được coi trọng.

Học thêm ở đâu

• Bảo tàng: Bảo tàng Lịch sử Quốc gia và các bảo tàng tỉnh có hiện vật khảo cổ thời tiền sử, sơ sử, đôi khi có xương, tượng động vật.
• Sách: các sách phổ thông về thuần hoá vật nuôi bằng tiếng Anh có nhiều chương về heo; tìm thêm các bài tổng quan về khảo cổ học động vật.
• Tận mắt: so một con heo rừng lai ở trại nuôi nhốt với một con heo nội và một con heo ngoại sẽ thấy ngay những thay đổi của thuần hoá ở bảng trên.
• Bảo tồn: Viện Chăn nuôi có chương trình bảo tồn quỹ gen vật nuôi, nơi lưu giữ nhiều giống heo nội.