Heo và lợn khác nhau thế nào: chữ Bắc, chữ Nam và từ ngữ quanh con heo

Heo và lợn là cùng một con vật: miền Bắc gọi là lợn, từ miền Trung trở vào chủ yếu gọi là heo, còn tiếng Việt toàn dân hiểu cả hai. Quanh con vật này có cả một kho từ ngữ riêng của từng miền (lợn nái – heo nái, lợn hạch – heo nọc, lợn sề – heo sề), một lớp từ Hán Việt (trư, thỉ, trệ, hợi) và nhiều từ mượn tiếng Pháp, tiếng Hoa đi theo các món ăn. Biết những lớp từ này giúp đọc đúng tài liệu cũ, hiểu đúng người miền khác và tra cứu kỹ thuật không bị lẫn.

Lợn và heo: ranh giới không cứng

Nói gọn "Bắc lợn, Nam heo" là đúng ở hai đầu đất nước, nhưng ở giữa thì mềm hơn. Ở các tỉnh Bắc Trung Bộ, chữ lợn vẫn dùng nhiều; vào tới Huế và các tỉnh phía Nam thì heo là chữ chính. Ở nhiều vùng giáp ranh, người ta dùng lẫn cả hai, tuỳ người nói và tuỳ hoàn cảnh.

Trên giấy tờ chính thức, văn bản pháp luật và tài liệu kỹ thuật của các cơ quan trung ương thường dùng chữ lợn (ví dụ "bệnh dịch tả lợn châu Phi", "Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương"). Doanh nghiệp, báo chí và tài liệu khuyến nông phía Nam hay dùng heo ("dịch tả heo châu Phi", "heo hơi"). Khi tra cứu, nên tìm cả hai từ để không bỏ sót tài liệu.

Nguồn gốc của hai chữ này vẫn là đề tài bàn luận của giới nghiên cứu ngôn ngữ. Có những giả thuyết so sánh với các ngôn ngữ trong khu vực, nhưng chưa có kết luận được thống nhất, nên ở đây không khẳng định.

Bảng từ Bắc – Nam quanh con heo

Một số từ chỉ dùng ở một vùng. "Lợn hạch" là cách gọi quen thuộc ở nông thôn miền Bắc cho con đực giống, người miền Nam nghe có thể không hiểu. "Heo nọc" thì ngược lại. Trong tài liệu kỹ thuật hiện đại, người ta dùng "đực giống" cho rõ.

Lớp từ Hán Việt: trư, thỉ, trệ, hợi

Tiếng Hán có nhiều chữ chỉ con heo, và tiếng Việt mượn âm Hán Việt của nhiều chữ trong số đó:

• Trư (豬): chữ thông dụng nhất. Quen thuộc qua tên Trư Bát Giới trong "Tây du ký".
• Thỉ (豕): chữ cổ, cũng là một bộ thủ trong chữ Hán. Nhiều chữ liên quan tới heo có bộ này.
• Trệ (彘): chữ cổ chỉ heo, gặp trong văn liệu Hán cổ.
• Hợi (亥): chi thứ mười hai trong mười hai địa chi, ứng với con heo trong mười hai con giáp. Hợi không phải chữ "con heo" mà là tên một chi; heo là con vật biểu tượng của chi đó.

Con heo dưới mái nhà

Chữ gia (家) nghĩa là nhà, gồm bộ "miên" (mái nhà) ở trên và chữ "thỉ" (con heo) ở dưới. Cách giải thích phổ biến nhất: nhà là nơi có mái che và có heo nuôi, phản ánh vai trò của con heo trong đời sống định cư nông nghiệp Trung Hoa cổ. Giới văn tự học có những cách giải thích khác về nguồn gốc chữ này, nên đây là cách hiểu phổ biến chứ không phải kết luận duy nhất. Dù sao, nó vẫn là một hình ảnh đẹp: con heo đứng trong chính chữ "nhà".

Từ mượn đi theo món ăn

Nhiều từ trong tiếng Việt liên quan tới thịt heo là từ mượn, và mỗi lớp từ ghi lại một giai đoạn giao lưu:

Lớp từ Pháp gắn với đô thị thời thuộc địa; lớp từ Hoa đi theo cộng đồng người Hoa, nhất là ở Chợ Lớn và các đô thị phía Nam. Còn những món thuần Việt từ thịt heo như giò, chả, nem thì mang tên thuần Việt từ lâu đời.

Tiếng kêu và từ tượng thanh

Tiếng Việt có nhiều từ mô phỏng tiếng heo: ụt ịt, ủn ỉn (tiếng heo kêu nhỏ khi ăn, khi đi lại), eng éc, éc éc (tiếng heo kêu thét). Thú vị là các ngôn ngữ khác "nghe" tiếng heo rất khác: tiếng Anh viết "oink", tiếng Pháp "groin groin", tiếng Nhật "buu buu". Cùng một con vật, mỗi dân tộc ghi lại bằng hệ âm của mình.

Từ "ủn ỉn" còn được dùng để tả trẻ con mũm mĩm, chậm chạp một cách đáng yêu. "Ụt ịt" đôi khi thành tên gọi thân mật cho em bé hay cho chính con heo nuôi trong nhà.

Những chữ "heo" không phải con heo

Tiếng Việt có vài từ chứa âm "heo" nhưng không liên quan đến con vật. Đây là chỗ nhiều người, nhất là trẻ con, hay hỏi:

• Gió heo may: gió hơi lạnh, khô, thổi vào cuối thu ở miền Bắc. "Heo" ở đây không phải con heo.
• Heo hút: vắng vẻ, xa xôi, quạnh quẽ ("đường heo hút").
• Heo heo: hơi hơi (gió heo heo lạnh).

Tương tự, "lợn cợn" (có cặn, gợn) cũng không liên quan đến con lợn.

Gọi người bằng chữ heo, chữ lợn

Như nhiều con vật nuôi khác, con heo cho tiếng Việt cả cách gọi thân mật lẫn câu chê. Gọi một đứa trẻ bụ bẫm là "heo con", "con lợn con" là cách nói yêu. Nhưng "đồ con lợn", "ngu như lợn" lại là câu mắng nặng. Hai sắc thái này nằm cạnh nhau, tuỳ giọng nói và quan hệ. Danh mục này có bài riêng về ca dao, tục ngữ, thành ngữ có hình ảnh con heo, nơi bàn kỹ vì sao con heo vừa được yêu vừa bị chê.

Bắt tay làm: dùng đúng từ khi tra cứu, khi viết

• Tra tài liệu kỹ thuật: gõ cả "lợn" và "heo" (ví dụ "lợn nái sắp đẻ" và "heo nái sắp đẻ") để ra đủ nguồn từ cả hai miền.
• Đọc văn bản luật: văn bản quốc gia dùng "lợn"; khi hỏi cán bộ thú y ở miền Nam, gọi "heo" cũng hoàn toàn bình thường.
• Viết sổ sách trại: thống nhất một cách gọi trong sổ; nếu thuê người từ miền khác, giải thích các từ vùng miền như "nọc", "hạch", "sề" để tránh hiểu nhầm.
• Đọc tài liệu cũ: gặp chữ "trư", "thỉ" trong văn bản Hán Nôm hay sách cổ, nhớ là đều chỉ con heo.

Học thêm ở đâu

Từ điển tiếng Việt của Viện Ngôn ngữ học (bản Hoàng Phê chủ biên) ghi nhiều từ vùng miền quanh con heo. Muốn tìm hiểu chữ Hán, có thể tra các từ điển chữ Hán có phần giải thích bộ thủ. Các bài nghiên cứu về phương ngữ tiếng Việt trên tạp chí ngôn ngữ học thường có bảng so sánh từ vựng Bắc – Trung – Nam rất chi tiết.