Chăn nuôi heo trên thế giới: mô hình Trung Quốc, Đan Mạch, Tây Ban Nha

Chăn nuôi heo trên thế giới tập trung ở vài khu vực lớn: Trung Quốc nuôi và ăn khoảng một nửa lượng thịt heo của cả thế giới; Liên minh châu Âu, với Tây Ban Nha, Đức, Đan Mạch là những nước sản xuất lớn, xuất khẩu đi khắp nơi; Mỹ và Brazil là hai cường quốc khác. Ba mô hình Trung Quốc, Đan Mạch và Tây Ban Nha rất khác nhau, và mỗi mô hình có những bài học mà người nuôi heo Việt Nam, từ hộ nhỏ đến trại lớn, có thể tham khảo.

Bức tranh chung

Thịt heo là một trong những loại thịt được ăn nhiều nhất trên thế giới, chỉ cạnh tranh với thịt gà. Nhưng mức tiêu thụ chênh lệch rất lớn giữa các vùng: rất cao ở Đông Á, châu Âu; rất thấp ở những nơi có tôn giáo kiêng thịt heo như phần lớn Trung Đông, Bắc Phi, một phần Nam Á và Đông Nam Á hải đảo.

Các số liệu cụ thể về đàn heo, sản lượng mỗi nước thay đổi theo năm, nhất là sau các đợt dịch. Muốn có số mới, nên tra cơ sở dữ liệu thống kê của FAO.

Trung Quốc: quy mô khổng lồ và cú sốc dịch tả heo châu Phi

Thịt heo là "thịt" mặc định

Trong tiếng Hoa, khi nói "thịt" mà không nói rõ loại thì thường hiểu là thịt heo. Con heo đã gắn với đời sống nông thôn Trung Hoa hàng nghìn năm. Giá thịt heo ở Trung Quốc ảnh hưởng tới cả chỉ số giá tiêu dùng, nên nhà nước theo dõi rất sát và duy trì một kho dự trữ thịt heo đông lạnh quốc gia để điều tiết thị trường.

Từ hộ nhỏ sang trại lớn

Mấy chục năm trước, phần lớn heo Trung Quốc được nuôi ở hộ nông dân, mỗi nhà vài con. Hai thập kỷ gần đây, ngành chuyển nhanh sang trại lớn và tập đoàn. Ở một số nơi đã xuất hiện các toà nhà nuôi heo nhiều tầng, đưa hàng chục nghìn con heo lên cao để tiết kiệm đất, với hệ thống thông gió, cho ăn, xử lý chất thải tự động.

Cú sốc năm 2018 – 2019

Dịch tả heo châu Phi được phát hiện ở Trung Quốc vào tháng 8 năm 2018 rồi lan ra cả nước. Đàn heo giảm rất mạnh, giá thịt heo tăng vọt, và tác động lan ra thị trường thế giới. Sau dịch, quá trình chuyển sang trại lớn có an toàn sinh học cao càng nhanh hơn, vì trại nhỏ khó chống đỡ dịch. Bài học này rất gần với Việt Nam, nơi dịch xuất hiện chỉ vài tháng sau đó.

Đan Mạch: nước nhỏ, ngành heo hướng ra thế giới

Một nước xuất khẩu

Đan Mạch dân số chỉ vài triệu người nhưng mỗi năm sản xuất số heo gấp nhiều lần dân số, phần lớn để xuất khẩu, dưới dạng thịt và cả heo con giống, heo con nuôi thịt bán sang các nước láng giềng. Giống heo Landrace Đan Mạch nổi tiếng thế giới, và Việt Nam cũng nhập heo giống có nguồn gốc từ Đan Mạch.

Hợp tác xã và nghiên cứu

Ngành heo Đan Mạch phát triển trên nền hợp tác xã nông dân từ thế kỷ 19: nông dân cùng sở hữu lò mổ, nhà máy chế biến, và chia nhau lợi nhuận. Ngành có hệ thống nghiên cứu, tư vấn mạnh do chính nông dân đóng góp, đưa kết quả thí nghiệm về giống, thức ăn, chuồng trại đến từng trại.

Kiểm soát kháng sinh

Đan Mạch là một trong những nước đi đầu trong việc theo dõi và giảm dùng kháng sinh trong chăn nuôi heo. Lượng kháng sinh mỗi trại dùng được ghi nhận, trại dùng vượt ngưỡng bị cảnh báo (cơ chế thường gọi là "thẻ vàng") và phải điều chỉnh. Với Việt Nam, nơi Luật Chăn nuôi đã có lộ trình loại bỏ kháng sinh trộn thức ăn để kích thích sinh trưởng, đây là một mô hình đáng học.

Mặt trái được tranh luận

Nái Đan Mạch thuộc loại đẻ nhiều con nhất thế giới, nhóm trại tốt cai sữa hơn ba mươi heo con mỗi nái mỗi năm. Nhưng đẻ quá nhiều con cũng kéo theo tỉ lệ heo con chết cao hơn, nhiều con nhỏ yếu, và đây là chủ đề tranh luận về phúc lợi trong chính nước này. Chuyện chất thải, mùi và nitrat trong nước ngầm cũng là áp lực lớn.

Tây Ban Nha: hai thế giới song song

Nhà sản xuất heo lớn nhất châu Âu

Trong khoảng một thập kỷ gần đây, Tây Ban Nha vượt Đức để trở thành nước sản xuất thịt heo lớn nhất Liên minh châu Âu. Phần lớn là heo trắng công nghiệp nuôi trong trại lớn, tập trung ở vùng Catalonia, Aragón, xuất khẩu đi châu Á và các nước châu Âu.

Sự tăng trưởng nhanh kéo theo tranh luận gay gắt trong nước về trại quy mô quá lớn, ô nhiễm nước ngầm do phân heo, mùi và ảnh hưởng tới làng mạc nông thôn. Đây là câu chuyện mà vùng chăn nuôi tập trung nào cũng gặp, kể cả ở Việt Nam.

Heo Iberia và rừng sồi

Song song với ngành công nghiệp đó là một truyền thống rất khác: heo Iberia (cerdo ibérico), giống heo đen bản địa vùng tây nam bán đảo Iberia. Loại heo này được nuôi thả trên đồng cỏ có rừng sồi thưa (dehesa), và ở loại cao cấp nhất, heo được thả ăn quả sồi rụng trong mùa thu đông trước khi xuất chuồng. Đùi heo muối từ heo Iberia là một trong những sản phẩm nổi tiếng nhất của Tây Ban Nha, có hệ thống nhãn phân hạng theo giống và cách nuôi.

Câu chuyện heo Iberia cho thấy một hướng đi khác cho giống heo bản địa: không cạnh tranh về tốc độ lớn, mà cạnh tranh bằng chất lượng gắn với vùng đất, giống heo và cách nuôi truyền thống, được bảo hộ bằng chỉ dẫn địa lý.

So sánh ba mô hình

Bài học cho người nuôi heo Việt Nam

• An toàn sinh học là chung cho mọi quy mô. Dịch tả heo châu Phi cho thấy trại lớn hay hộ nhỏ đều bị đe doạ; khác biệt nằm ở cách giữ trại.
• Liên kết giúp hộ nhỏ đứng vững. Mô hình hợp tác xã Đan Mạch cho thấy người nuôi nhỏ có thể cùng nhau sở hữu khâu giống, giết mổ, tiêu thụ. Danh mục Kinh tế trại có bài về hợp tác xã và liên kết chuỗi.
• Kháng sinh dùng càng ít càng tốt, và chỉ theo chỉ định của thú y.
• Chất thải là giới hạn của tăng trưởng. Ở nước nào, phân và nước thải heo cũng là lý do cộng đồng phản đối trại mới.
• Heo nội có thể có đường riêng. Như heo Iberia, các giống heo nội Việt Nam có thể đi theo hướng đặc sản gắn với vùng, nếu được giữ giống và xây dựng thương hiệu.

Học thêm ở đâu

Cơ sở dữ liệu thống kê của FAO (FAOSTAT) có số liệu đàn heo và sản lượng thịt của mọi nước theo năm. Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) cập nhật tình hình dịch tả heo châu Phi toàn cầu. Các đoàn tham quan, hội thảo do Cục Chăn nuôi, Hiệp hội Chăn nuôi hoặc các công ty giống tổ chức đôi khi có chuyến học tập ở Đan Mạch, Tây Ban Nha; người nuôi có thể hỏi qua Trung tâm Khuyến nông.