Đệm lót sinh học cho heo (lợn) là lớp trấu, mùn cưa hoặc phụ phẩm khô dày vài tấc trải thay nền bê tông, được cấy chế phẩm vi sinh để phân giải phân và nước tiểu ngay tại chỗ. Làm đúng thì chuồng gần như không phải rửa, ít mùi, ít nước thải, heo được ủi đất theo bản năng. Làm sai thì đệm bết, nóng, bốc mùi khai và thành ổ bệnh. Điểm mấu chốt nằm ở ba thứ: độ ẩm của đệm, mật độ heo, và việc xới đảo đều đặn.
Đệm lót hoạt động thế nào
Phân và nước tiểu rơi xuống lớp đệm. Vi sinh vật có sẵn trong chế phẩm và trong môi trường phân giải chất hữu cơ, giống như một đống ủ phân nhỏ ngay dưới chân heo. Quá trình này tạo nhiệt, làm bay hơi nước, giảm mùi. Heo ủi, đào bới làm đệm được trộn và có thêm không khí. Người nuôi thì xới, bổ sung chất độn và chế phẩm khi cần.
Đệm chỉ chạy tốt khi vi sinh có đủ không khí và độ ẩm vừa phải. Đệm quá ướt thành yếm khí, sinh mùi hôi thối, khí amoniac. Đệm quá khô thì vi sinh ngừng làm việc, bụi bay.
Ưu điểm và nhược điểm, nói thật
| Ưu điểm | Nhược điểm |
|---|---|
| Giảm mạnh nước rửa chuồng và nước thải | Cần nhiều chất độn khô, nơi khan trấu, mùn cưa thì khó |
| Ít mùi hơn nếu vận hành đúng | Đệm sinh nhiệt, mùa hè nóng, nhất là ở miền Nam |
| Heo được đào ủi, ít căng thẳng, ít cắn nhau | Cần mật độ thấp hơn chuồng nền, tốn diện tích |
| Đỡ công dọn phân hằng ngày | Khó sát trùng triệt để; khi có dịch thì xử lý cả khối đệm rất vất vả |
| Đệm cũ dùng làm phân bón hữu cơ sau khi ủ | Không hợp với nái đẻ, heo con nhỏ nếu không điều chỉnh |
Đệm lót thường hợp nhất với heo thịt và heo hậu bị, ở vùng có chất độn rẻ, khí hậu không quá nóng ẩm, hộ có người chịu khó theo dõi đệm.
Làm đệm: vật liệu và các bước
Chuẩn bị hố đệm
Có hai kiểu: đào hố âm xuống nền rồi đổ đệm ngang mặt nền, hoặc xây tường bao quanh ô rồi đổ đệm nổi trên nền. Đáy hố là nền đất nện chặt, lát gạch hoặc đổ bê tông, tuỳ hướng dẫn của bên cung cấp chế phẩm; điều bắt buộc là nước ngầm, nước mưa không ngấm vào đệm từ dưới hay từ bên hông. Ô nuôi đệm vẫn cần một phần sàn bê tông cứng ở chỗ đặt máng ăn và núm uống, để nước rơi không làm ướt đệm.
Vật liệu độn
- Trấu: phổ biến nhất, tơi, thoáng.
- Mùn cưa, phoi bào: hút ẩm tốt. Tránh mùn cưa từ gỗ đã tẩm hoá chất bảo quản.
- Lõi ngô nghiền, rơm băm, vỏ cà phê, bã mía: dùng thêm tuỳ vùng.
Độ dày đệm theo nhiều tài liệu khuyến nông vào khoảng 40–70 cm, tuỳ vùng và mùa: vùng lạnh có thể dày hơn, vùng nóng mỏng hơn. Hướng dẫn cụ thể của bên cung cấp chế phẩm nên được ưu tiên.
Cấy chế phẩm vi sinh
Chế phẩm vi sinh làm đệm lót có nhiều loại trên thị trường. Pha, rải theo đúng hướng dẫn trên bao bì của từng loại; mỗi loại có cách ủ kích hoạt khác nhau. Một số loại cần trộn với cám gạo, rỉ mật, ủ vài ngày rồi mới rải. Rải từng lớp: một lớp chất độn, một lần chế phẩm, rồi lớp tiếp theo. Sau khi làm xong, để đệm vài ngày cho vi sinh phát triển rồi mới thả heo.
Kiểm độ ẩm bằng tay
Bốc một nắm đệm, bóp chặt. Đệm vừa: nắm lại được, mở tay ra thì tơi dần, không có nước rỉ qua kẽ tay. Đệm ướt quá: bóp thấy nước chảy. Đệm khô quá: không nắm lại được, bụi bay. Phép thử này dùng suốt đời đệm, không chỉ lúc mới làm.
Giữ đệm: việc hằng ngày và hằng tuần
- Mật độ thấp hơn chuồng nền: tài liệu thường khuyên mỗi heo thịt cần khoảng 1,2–1,5 m² đệm hoặc hơn. Đệm chật thì phân, nước tiểu đổ xuống nhiều hơn khả năng phân giải, đệm bết rất nhanh.
- Xới đảo: heo thường thải vào một vài góc. Xới góc đó, cào phân rải đều ra, đảo lớp mặt hằng ngày hoặc vài ngày một lần; định kỳ xới sâu hơn.
- Bổ sung chất độn khi đệm ướt, xẹp xuống.
- Bổ sung chế phẩm theo hướng dẫn, nhất là sau khi xới sâu hoặc khi thấy mùi khai tăng.
- Không để nước rơi vào đệm: núm uống phải đặt trên phần sàn cứng; núm rỉ là kẻ phá đệm số một. Không tắm heo, không rửa chuồng bằng vòi trên đệm.
- Không phun thuốc sát trùng trực tiếp xuống đệm, vì diệt luôn vi sinh có ích. Khi cán bộ thú y yêu cầu sát trùng, hỏi họ cách làm với chuồng đệm.
Đệm và mùa nóng
Đây là điểm người nuôi miền Nam và miền Trung hay than. Đệm đang phân giải tạo nhiệt, lớp sâu có thể ấm lên rõ. Mùa đông miền Bắc điều này có lợi, mùa hè thì heo khó chịu.
- Vào mùa nóng, giảm độ dày đệm, xới mặt để nhiệt thoát.
- Giữ một phần sàn bê tông mát để heo nằm khi nóng.
- Tăng quạt, che nắng mái, giảm mật độ.
- Theo dõi dáng heo: heo nằm hết lên phần bê tông, bỏ đệm là đệm đang quá nóng.
Các cách chống nóng chung được viết ở bài chống nóng chuồng hở; với chuồng đệm thì càng phải làm kỹ.
Dấu hiệu đệm có vấn đề
| Dấu hiệu | Nguyên nhân hay gặp | Cách xử lý |
|---|---|---|
| Mùi khai cay mắt | Đệm ướt, quá tải phân, thiếu xới | Xới, thêm chất độn khô, bổ sung chế phẩm, giảm mật độ |
| Mùi thối, đệm đen bết | Đệm yếm khí do quá ướt | Bới bỏ phần bết, thay mới vùng đó |
| Bụi bay nhiều, heo ho | Đệm quá khô | Phun ẩm nhẹ khi xới theo hướng dẫn chế phẩm |
| Ruồi nhiều | Góc thải đọng phân không được rải | Xới góc thải hằng ngày |
| Heo bẩn, da ướt | Đệm ướt, núm uống rỉ | Sửa núm, thêm chất độn |
Heo ho nhiều, sốt, bỏ ăn dù đã chỉnh đệm thì cách ly con đó và báo cán bộ thú y; đừng chỉ đổ lỗi cho đệm.
Thay đệm và dùng đệm cũ
Đệm dùng được bao lâu tuỳ cách giữ: có nơi vài lứa heo, có nơi lâu hơn. Khi đệm đã mục nát thành mùn, xẹp nhiều, mùi không còn khử được bằng xới và bổ sung, là lúc thay. Sau mỗi lứa, nhiều hộ bới bỏ lớp mặt, bổ sung đệm mới, để chuồng trống vài ngày rồi mới nuôi tiếp.
Đệm cũ là chất hữu cơ giàu dinh dưỡng, nên ủ thêm trước khi bón cho cây để hoai hoàn toàn. Cách ủ phân và đưa phân ra đồng được viết ở danh mục chất thải và biogas.
Nếu đàn bị một bệnh dịch phải khai báo, đệm là thứ phải xử lý theo hướng dẫn của cơ quan thú y, không tự đem đi bán, đem đi bón.
Bắt tay làm: lịch một tuần với chuồng đệm
- Mỗi sáng: nhìn góc thải, xới rải phân, bấm thử núm uống.
- Mỗi hai ba ngày: xới lớp mặt cả ô, làm phép bóp tay ở ba điểm.
- Mỗi tuần: ngửi ở độ cao mũi heo, nếu khai rõ thì thêm chất độn và chế phẩm.
- Mỗi tháng: xới sâu theo hướng dẫn, ghi lại lượng chất độn đã thêm.
- Ghi vào sổ: ngày thêm chế phẩm, ngày thêm chất độn, số heo trong ô.
Học thêm ở đâu
Nhiều trung tâm khuyến nông tỉnh đã có dự án trình diễn mô hình nuôi heo trên đệm lót sinh học; hỏi khuyến nông xã để biết hộ nào trong vùng đang làm. Đến xem vào giữa mùa nóng và giữa mùa mưa sẽ thấy thật nhất. Đọc kỹ hướng dẫn của nhà sản xuất chế phẩm vi sinh và chọn loại đã được phép lưu hành. Viện Chăn nuôi có các tài liệu nghiên cứu về đệm lót trong chăn nuôi heo.
Câu hỏi thường gặp
Đệm lót sinh học cho heo làm bằng gì?
Thường bằng trấu, mùn cưa, phoi bào, có thể thêm lõi ngô nghiền, rơm băm, vỏ cà phê tuỳ vùng, cấy chế phẩm vi sinh theo hướng dẫn trên bao bì. Không dùng mùn cưa từ gỗ đã tẩm hoá chất.
Đệm lót sinh học dày bao nhiêu?
Nhiều tài liệu khuyến nông nêu khoảng 40–70 cm, vùng lạnh dày hơn, vùng nóng mỏng hơn. Nên theo hướng dẫn của bên cung cấp chế phẩm và điều chỉnh theo mùa.
Vì sao đệm lót bốc mùi khai?
Hay gặp nhất là do đệm quá ướt, nuôi quá dày, thiếu xới đảo hoặc núm uống rỉ nước xuống đệm. Xới, thêm chất độn khô, bổ sung chế phẩm và giảm mật độ thường cải thiện được.
Nuôi heo đệm lót mùa hè có nóng không?
Có, vì đệm phân giải sinh nhiệt. Mùa nóng nên giảm độ dày, xới mặt, giữ một phần sàn bê tông mát cho heo nằm, tăng quạt và giảm mật độ.
Có phun thuốc sát trùng lên đệm lót được không?
Không nên phun trực tiếp vì sẽ diệt cả vi sinh có ích. Khi có yêu cầu sát trùng do dịch bệnh, hỏi cán bộ thú y cách xử lý với chuồng đệm.
