Con heo trong văn học, truyện thiếu nhi và điện ảnh: từ Wilbur tới Okja

Con heo là một trong những nhân vật động vật được văn học và điện ảnh yêu thích nhất, với hai gương mặt trái ngược. Ở truyện thiếu nhi, heo thường hiền lành, dễ thương, đôi khi nhút nhát: chú heo Wilbur trong "Charlotte's Web", heo Babe biết chăn cừu, cô bé heo Peppa. Ở văn học người lớn, heo có khi là biểu tượng của tham lam, quyền lực như trong "Trại súc vật" của George Orwell, hay của dục vọng như Trư Bát Giới trong "Tây du ký". Gần đây, phim ảnh còn dùng con heo để đặt câu hỏi về chính cách con người chăn nuôi.

Trư Bát Giới: con heo nổi tiếng nhất châu Á

Với khán giả Việt Nam, con heo văn học quen thuộc nhất là Trư Bát Giới trong "Tây du ký", tiểu thuyết thần ma Trung Hoa thường được ghi là của Ngô Thừa Ân, thế kỷ 16. Trư Bát Giới vốn là một vị tướng nhà trời bị đày xuống trần, đầu thai nhầm vào bụng heo, sau theo Đường Tăng đi thỉnh kinh.

Nhân vật này gom gần đủ những "tật xấu" mà người xưa gán cho con heo: ham ăn, ham ngủ, lười, háo sắc, hay than thở, hay đòi chia hành lý về quê. Nhưng Trư Bát Giới cũng chất phác, khoẻ, trung thành và rất đời thường, nên được khán giả thương hơn ghét. Bộ phim truyền hình "Tây du ký" của Trung Quốc từ thập niên 1980 phát đi phát lại nhiều năm ở Việt Nam đã làm hình ảnh Trư Bát Giới quen thuộc với nhiều thế hệ.

Truyện thiếu nhi phương Tây: những chú heo hiền lành

"Ba chú heo con"

Truyện dân gian châu Âu về ba chú heo con xây nhà bằng rơm, bằng gỗ và bằng gạch, chỉ ngôi nhà gạch chống được con sói, có lẽ là truyện heo được kể nhiều nhất cho trẻ em trên thế giới. Phim hoạt hình ngắn của Disney năm 1933 dựa trên truyện này rất nổi tiếng, kèm bài hát hỏi ai sợ con sói. Bài học quen thuộc: làm việc kỹ, chịu khó thì an toàn.

"Charlotte's Web" (Mạng nhện của Charlotte)

Tiểu thuyết thiếu nhi của nhà văn Mỹ E. B. White, xuất bản năm 1952, kể về chú heo Wilbur, con heo còi trong lứa suýt bị loại, được bé Fern cứu và về sau sống ở trang trại. Khi Wilbur biết mình sẽ bị giết thịt, cô nhện Charlotte đã dệt chữ lên mạng nhện để ca ngợi Wilbur, khiến cả vùng tin đây là một con heo phi thường. Truyện bàn về tình bạn, sự sống và cái chết một cách nhẹ nhàng. Tác phẩm được chuyển thành phim hoạt hình năm 1973 và phim người đóng năm 2006, có bản dịch tiếng Việt.

"Babe" và con heo biết chăn cừu

Phim "Babe" (1995) dựa trên truyện "The Sheep-Pig" của nhà văn Anh Dick King-Smith, kể về một chú heo con được nuôi chung với chó chăn cừu và học cách chăn cừu bằng sự lễ phép thay vì doạ nạt. Phim thành công lớn, đoạt giải Oscar cho hiệu ứng hình ảnh. Câu chuyện có một điểm rất đúng với tập tính heo: heo học nhanh, và con vật được đối xử tử tế thì hợp tác tốt.

Những con heo khác trên kệ sách thiếu nhi

• Piglet (Heo con) trong "Winnie-the-Pooh" của A. A. Milne: nhỏ bé, nhút nhát nhưng dũng cảm vào lúc cần.
• Peppa Pig: loạt phim hoạt hình Anh ra mắt năm 2004 về cô bé heo và gia đình, rất quen với trẻ em Việt Nam. Phim lấy chuyện đời thường như nhảy vũng bùn làm niềm vui, vô tình trùng với tập tính thích bùn của heo thật.
• Olivia: cô bé heo nhiều năng lượng trong loạt sách tranh của Ian Falconer.
• Hamm: chú heo đất trong loạt phim "Toy Story", một ví dụ cho biểu tượng heo tiết kiệm đi vào điện ảnh.

"Trại súc vật": con heo và quyền lực

Tiểu thuyết ngụ ngôn "Trại súc vật" (Animal Farm) của George Orwell, xuất bản năm 1945, kể chuyện các con vật trong một trang trại nổi dậy đuổi chủ, tự quản lý trang trại. Những con heo, vốn thông minh nhất, dần nắm quyền điều hành, rồi trở thành tầng lớp mới đứng trên các con vật khác, cuối cùng giống hệt những người chủ cũ. Tác phẩm là ngụ ngôn về quyền lực và sự tha hoá, được đọc rộng rãi trên thế giới.

Điều thú vị với người hiểu con heo: Orwell chọn heo làm tầng lớp lãnh đạo chính vì heo được coi là thông minh nhất trong các con vật ở trang trại. Ông dựa vào một hiểu biết dân gian rất đúng về tập tính heo, chỉ là dùng nó cho một câu chuyện u tối.

Điện ảnh hiện đại: con heo và câu hỏi về chăn nuôi

"Okja" (2017)

Phim của đạo diễn Hàn Quốc Bong Joon-ho kể về một cô bé vùng núi và "siêu heo" Okja, con vật được một tập đoàn tạo ra để làm thịt. Khi Okja bị đưa đi, cô bé lên đường cứu bạn. Phim xen giữa phiêu lưu, châm biếm và những cảnh nặng nề về chăn nuôi công nghiệp, khiến nhiều khán giả nhìn lại món thịt trên bàn ăn.

"Porco Rosso" (1992)

Phim hoạt hình của Miyazaki Hayao (Ghibli) kể về một phi công bị một lời nguyền biến thành người mang mặt heo, sống ở vùng biển Adriatic. Con heo ở đây không phải con vật mà là một hình ảnh: người đàn ông tự xa lánh xã hội, chấp nhận mang gương mặt bị coi là xấu xí.

Những bộ phim khác

Phim "Pig" (2021) về một người tìm nấm và con heo nái tìm nấm bị bắt mất, đã nhắc tới trong bài về heo tìm nấm truffle. Pumbaa trong "Vua sư tử" (1994) là một con heo bướu châu Phi, họ hàng của heo nhà nhưng thuộc một chi khác hẳn, thường bị gọi nhầm là "heo rừng". Miss Piggy của nhóm Muppets là một ví dụ khác cho con heo được nhân cách hoá thành ngôi sao.

Bảng tổng hợp: con heo nói gì trong từng tác phẩm

Con heo trong văn học Việt Nam

So với con trâu, con chó, con heo ít xuất hiện thành nhân vật chính trong văn học viết Việt Nam. Hình ảnh con heo đi vào văn hoá Việt chủ yếu qua ca dao tục ngữ, truyện cười dân gian như "Lợn cưới, áo mới", tranh dân gian Đông Hồ và thơ ca nhắc tới tranh gà lợn. Các bài khác trong danh mục này bàn kỹ từng mảng đó.

Đây cũng là một khoảng trống thú vị: một dân tộc nuôi heo nghìn năm, ăn thịt heo mỗi ngày, nhưng con heo hiếm khi được kể như một nhân vật có tính cách riêng. Có lẽ vì con heo quá gần, quá đời thường, nên người ta coi nó là một phần của cảnh vật nông thôn hơn là một nhân vật.

Bắt tay làm: chọn truyện heo đọc cho trẻ

• Trẻ nhỏ: "Ba chú heo con", sách tranh về Peppa, Olivia; nói thêm với trẻ rằng heo thật rất thông minh và thích sạch nếu có chỗ.
• Trẻ lớn hơn: "Charlotte's Web" bản dịch tiếng Việt là cuốn hay để bắt đầu nói chuyện về sự sống, cái chết và tình bạn. Phim "Babe" xem cùng cả nhà.
• Thiếu niên và người lớn: "Trại súc vật" để đọc và bàn luận; "Okja" nên xem cùng người lớn vì có cảnh nặng nề.
• Kết hợp đi thực tế: nếu có dịp tham quan một trang trại giáo dục, trại heo mở cửa cho khách, cho trẻ so sánh con heo thật với con heo trong truyện.

Học thêm ở đâu

Thư viện công cộng các tỉnh có bản dịch tiếng Việt của "Charlotte's Web", "Trại súc vật" và "Tây du ký". Các bài nghiên cứu về hình tượng động vật trong văn học thiếu nhi thường dành một phần cho con heo. Muốn đối chiếu hình ảnh văn học với con heo thật, đọc các bài trong danh mục Tập tính và phúc lợi của trang này.