Có hai cách phối giống cho heo nái: phối trực tiếp (cho heo đực nhảy) và thụ tinh nhân tạo (dùng tinh heo đực đã khai thác, kiểm tra và pha loãng ở trạm). Phối trực tiếp đơn giản, hợp với hộ có sẵn đực tốt; thụ tinh nhân tạo cho phép dùng tinh của đực giống chất lượng cao, ít lây bệnh hơn, nhưng cần người dẫn tinh được đào tạo và tinh phải được bảo quản đúng nhiệt độ. Ở Việt Nam, phần lớn trại nái hiện nay dùng thụ tinh nhân tạo.
Hai cách phối nhìn chung
| Tiêu chí | Phối trực tiếp | Thụ tinh nhân tạo |
|---|---|---|
| Cần gì | Một con đực giống khoẻ, chỗ phối khô ráo, người trông | Tinh heo từ trạm có kiểm định, thùng giữ nhiệt, người dẫn tinh |
| Một con đực phục vụ được | Số nái hạn chế, đực phải nghỉ giữa các lần nhảy | Một lần khai thác chia được nhiều liều cho nhiều nái |
| Chất lượng di truyền | Phụ thuộc con đực đang có | Chọn được đực tốt từ trại giống, đổi dòng dễ |
| Nguy cơ lây bệnh | Cao hơn, nhất là đực đi phối dạo nhiều nhà | Thấp hơn nếu tinh từ trạm sạch bệnh, đúng quy trình |
| Nhận biết động dục | Đực tự "biết", nái chịu đực rõ | Phải tự phát hiện chính xác, vẫn nên có đực để thử |
| Rủi ro thường gặp | Đực quá nặng làm nái non bị thương, trượt ngã | Tinh hỏng do nóng, lạnh, để quá hạn; phối sai thời điểm |
Phối trực tiếp: những gì chủ nuôi cần lo
Con đực
Đực giống dùng để phối phải có nguồn gốc rõ, khoẻ, chân chắc, hăng. Theo Luật Chăn nuôi 2018, con giống và tinh dùng để phối phải bảo đảm chất lượng và có nguồn gốc rõ ràng; đực nhảy dạo không rõ lý lịch vừa khó biết chất lượng, vừa là đường mang bệnh từ nhà này sang nhà khác. Đực trẻ mới đưa vào dùng nên bắt đầu ít, tăng dần, và có những ngày nghỉ. Tài liệu kỹ thuật thường khuyến cáo đực ngoại bắt đầu phối khi đã đủ tuổi trưởng thành (khoảng 8–10 tháng tuổi trở lên, tuỳ giống) — đây là khoảng tham khảo.
Chỗ phối
- Thường đưa nái tới ô của đực, không đưa đực sang ô nái, vì đực ở chỗ quen thì hăng hơn và ít đánh nhau.
- Nền khô, không trơn. Mùa nồm miền Bắc rắc vôi bột hoặc trải bao khô.
- Không để đực quá to nặng nhảy nái hậu bị nhỏ, dễ làm nái gãy chân, chấn thương lưng.
- Phối vào lúc mát trong ngày, tránh ngay sau khi heo vừa ăn no.
Người trông
Người trông chỉ đứng cạnh để giữ nái đứng yên, không cho heo trượt ngã và ghi lại giờ phối. Những thao tác hỗ trợ sâu hơn, nếu có, nên học trực tiếp từ kỹ thuật viên hoặc lớp khuyến nông, không làm theo video trên mạng.
Thụ tinh nhân tạo: hiểu quy trình để làm việc với người dẫn tinh
Thụ tinh nhân tạo ở heo đã phổ biến từ nhiều thập kỷ ở châu Âu và hiện là cách phối chính của trại nái ở Việt Nam. Quy trình có ba khâu mà chủ nuôi nên biết để giám sát:
- Khai thác và pha tinh ở trạm. Tinh của đực giống được lấy, kiểm tra dưới kính hiển vi (mật độ, hoạt lực, tỷ lệ kỳ hình), pha với môi trường bảo tồn rồi chia thành từng liều đóng ống hoặc túi. Mỗi liều có nhãn ghi đực, ngày khai thác.
- Bảo quản và vận chuyển. Tinh heo pha loãng thường được giữ ở khoảng 15–18°C (hay nói gọn là quanh 17°C), không để vào ngăn mát tủ lạnh, không phơi nắng. Thời gian dùng được tuỳ loại môi trường pha, thường vài ngày, xem trên nhãn. Tinh để nóng hay lạnh quá là tinh trùng chết, phối vẫn như bình thường nhưng không đậu.
- Dẫn tinh. Người dẫn tinh được đào tạo đưa tinh vào đường sinh dục nái đúng lúc nái chịu đực, có đực đứng gần để kích thích. Việc này cần dụng cụ chuyên dùng, vệ sinh đúng cách và tay nghề, nên do dẫn tinh viên làm hoặc chủ nuôi tự làm sau khi đã qua lớp đào tạo có thực hành.
Chủ nuôi giám sát được những gì
- Hỏi tinh lấy từ trạm nào, xem nhãn liều tinh còn hạn.
- Thùng chở tinh có giữ nhiệt, không để liều tinh trong túi áo, trên xe máy giữa trưa.
- Người dẫn tinh rửa tay, dùng dụng cụ mới hoặc đã vô trùng cho mỗi nái.
- Báo đúng giờ phát hiện nái đứng im để người dẫn tinh tính lúc phối.
- Ghi vào sổ: ngày giờ phối từng lần, mã đực trên nhãn, người phối.
Phối kép, phối lặp và ghép đực
Dù phối trực tiếp hay nhân tạo, cách làm phổ biến là phối hai lần trong một lần động dục, cách nhau khoảng 12–24 giờ, để chắc chắn có tinh trùng sống khi trứng rụng. Có nơi phối lần đầu bằng một đực, lần hai bằng đực khác cùng giống để tăng khả năng đậu; cách này làm khó truy lý lịch heo con nếu cần giữ giống, nên trại nuôi heo giống thường dùng một đực cho một lần động dục. Thời điểm cụ thể đã viết ở bài về dấu hiệu động dục.
Biết heo đã đậu thai chưa
- Theo dõi động dục lại: khoảng 18–24 ngày sau phối, kiểm tra phản xạ đứng im với đực. Không động dục lại là dấu hiệu tốt, nhưng chưa chắc chắn.
- Siêu âm: nhiều kỹ thuật viên và trại giống có máy siêu âm cầm tay, kiểm tra được sau phối vài tuần. Hộ nhỏ có thể thuê dịch vụ theo đợt.
- Nhìn bụng: chỉ rõ ở nửa sau thai kỳ, quá muộn để xử lý nái không đậu.
Nái phối nhiều lần không đậu, hoặc cả đàn đậu kém cùng lúc, cần gọi thú y kiểm tra cả nái lẫn chất lượng tinh hay con đực, chứ đừng chỉ đổi đực rồi chờ.
Bệnh lây qua phối giống: lý do nên cẩn thận với đực nhảy dạo
Đực đi phối dạo đi qua nhiều chuồng, nhiều xã trong một tuần. Nó, người dắt và xe chở có thể mang mầm bệnh từ nơi đang có dịch tới nhà mình. Trong các đợt dịch tả heo châu Phi, ngành thú y nhiều lần khuyến cáo hạn chế đực đi phối dạo và dùng tinh từ trạm có kiểm soát. Một số bệnh gây rối loạn sinh sản như tai xanh có thể lây qua tinh. Vì vậy:
- Nếu dùng đực bên ngoài, hỏi rõ đực đã tiêm phòng gì, gần đây đi những đâu.
- Không cho đực vào sâu trong khu chuồng; phối ở ô gần cổng, sát trùng sau đó.
- Khi trong vùng đang có dịch, ngưng dùng đực ngoài, chuyển hẳn sang tinh từ trạm uy tín, theo hướng dẫn của thú y.
Phần an toàn sinh học chung cho trại nhỏ được viết ở danh mục Phòng bệnh.
Sai lầm hay gặp
- Mua tinh rồi để trong tủ lạnh "cho tươi" — tinh heo bị sốc lạnh, chết.
- Đợi tới lúc nái hết đứng im mới gọi người dẫn tinh.
- Không ghi mã đực, tới lúc muốn giữ heo cái con làm giống thì không biết bố là con nào.
- Cho đực nặng nhảy nái hậu bị nhỏ.
- Tự làm thụ tinh nhân tạo theo video mà chưa qua đào tạo, dụng cụ không sạch, gây viêm đường sinh dục.
Bắt tay làm và học thêm ở đâu
Lưu sẵn số điện thoại của một hai người dẫn tinh trong vùng và trạm tinh gần nhất. Hỏi họ: tinh lấy từ đâu, có phiếu kiểm tra chất lượng không, giữ ở nhiệt độ nào, dùng được mấy ngày. Người trả lời rõ ràng thường là người làm cẩn thận.
Nếu muốn tự làm, khuyến nông tỉnh, trung tâm giống vật nuôi và một số trường cao đẳng nông nghiệp có mở lớp dẫn tinh viên heo có thực hành. Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương và các công ty giống lớn cũng có tài liệu hướng dẫn quy trình phối cho từng dòng heo.
Câu hỏi thường gặp
Thụ tinh nhân tạo cho heo có tốt hơn cho đực nhảy không?
Thụ tinh nhân tạo cho phép dùng tinh của đực giống chất lượng cao, một lần khai thác phối được nhiều nái, ít lây bệnh hơn nếu tinh từ trạm sạch. Đổi lại, nó cần phát hiện động dục chính xác, bảo quản tinh đúng nhiệt độ và người dẫn tinh có tay nghề. Hộ có đực tốt, sạch bệnh vẫn có thể phối trực tiếp.
Tinh heo bảo quản ở nhiệt độ bao nhiêu?
Tinh heo pha loãng thường được bảo quản ở khoảng 15–18°C, không cho vào ngăn mát tủ lạnh và không để nơi nóng. Hạn dùng tuỳ loại môi trường pha, thường vài ngày, xem trên nhãn từng liều.
Sau khi phối bao lâu thì biết heo đậu thai?
Khoảng 18–24 ngày sau phối, nếu nái không động dục lại khi thử với đực thì nhiều khả năng đã đậu. Muốn chắc chắn hơn có thể nhờ kỹ thuật viên siêu âm sau phối vài tuần.
Có nên thuê đực nhảy dạo không?
Đực nhảy dạo đi qua nhiều chuồng nên là đường lây bệnh đáng lo, nhất là khi trong vùng có dịch tả heo châu Phi hay tai xanh. Nếu phải dùng, hỏi rõ nguồn gốc và tiêm phòng, phối ở khu gần cổng rồi sát trùng; khi có dịch thì chuyển sang tinh từ trạm có kiểm soát.
