Dấu hiệu heo nái sắp đẻ và cách chuẩn bị ổ đẻ, ô úm heo con

Heo nái sắp đẻ có mấy dấu hiệu nối tiếp nhau: vài ngày trước bầu vú căng, núm vú đỏ và hai hàng vú tách ra; khoảng 12–24 giờ trước nái bồn chồn, cắn rơm cắn bao như làm ổ, nặn vú thấy sữa; vài giờ trước sữa chảy thành tia, nái nằm nghiêng, thở nhanh, âm hộ có dịch nhờn. Khi thấy sữa ra dễ ở cả các cặp vú phía sau và nái làm ổ dữ dội, ca đẻ thường chỉ còn tính bằng giờ.

Bảng dấu hiệu theo thời gian

Mỗi nái một khác, nái nội biểu hiện rõ hơn nái ngoại, nái hậu bị lứa đầu thường khó đoán hơn nái rạ. Bảng dưới là trình tự hay gặp, thời gian chỉ để tham khảo.

Hành vi làm ổ là bản năng có từ tổ tiên heo rừng: heo mẹ hoang dã tách đàn, tha cành lá dựng ổ trước khi đẻ. Trong lồng đẻ không có gì để tha, nái vẫn cào nền, cắn song sắt. Nhiều trại cho vào một nắm rơm hay một tấm bao tải để nái thực hiện hành vi này, giúp nái đỡ bứt rứt — đây cũng là một ý trong phúc lợi động vật.

Cách nặn thử sữa — mẹo người nuôi lâu năm

Nặn sữa là cách đơn giản nhất để đoán còn bao lâu. Rửa tay sạch, dùng ngón cái và ngón trỏ vuốt nhẹ từ gốc vú ra đầu núm:

• Chỉ các cặp vú phía trước ra vài giọt: thường còn trên một ngày.
• Các cặp vú giữa và sau cũng ra, sữa đục hơn: thường còn trong vòng một ngày.
• Vuốt nhẹ là sữa chảy thành tia ở nhiều vú: thường chỉ còn vài giờ.

Đây là kinh nghiệm chung, không chính xác tuyệt đối. Có nái tới lúc ra con vẫn ít sữa, có nái rỉ sữa từ hôm trước. Kết hợp với ngày đẻ dự kiến (ngày phối cộng khoảng 114 ngày) và hành vi làm ổ để đoán.

Chuẩn bị ổ đẻ: danh sách kiểm trước ngày dự kiến

Kết cấu chuồng đẻ, lồng nái, ô úm được viết ở danh mục Chuồng trại. Ở đây là những việc phải xong trước khi nái vào đẻ.

Chuồng

• Ô đẻ đã cọ rửa, sát trùng theo hướng dẫn trên nhãn thuốc sát trùng, và để khô trống vài ngày trước khi đưa nái vào.
• Thanh chắn, song lồng chắc chắn, không có cạnh sắc, đinh nhô.
• Nền không trơn, không đọng nước. Rãnh thoát thông.
• Kiểm tra núm uống của nái chảy đủ mạnh. Nái nuôi con cần rất nhiều nước.

Ô úm heo con

• Ô úm hoặc lồng úm sạch, khô, có lót tấm lót sạch hoặc bao tải khô.
• Đèn sưởi hoặc tấm sưởi đã cắm thử, treo ở độ cao an toàn, dây điện đi cao, không để nái hay heo con cắn tới. Mùa rét miền Bắc nên bật sưởi trước khi đẻ vài giờ để ô ấm sẵn.
• Có nhiệt kế treo ngang tầm heo con nằm, không treo sát trần.

Đồ dùng để sẵn trong một thùng sạch

• Khăn sạch hoặc giấy lau, vải khô để lau heo con.
• Bột làm khô dùng cho heo con sơ sinh (loại dùng trong chăn nuôi), nếu trại có dùng.
• Xô nước sạch, xà phòng, găng tay sạch cho người trông.
• Thùng có lót để giữ heo con tạm thời khi cần.
• Đèn pin, sổ ghi chép, bút.
• Số điện thoại thú y xã hoặc kỹ thuật viên dán ngay cạnh chuồng.

Các dụng cụ và thao tác như cắt dây rốn, xử lý nanh, đánh dấu tai là việc nên được kỹ thuật viên hướng dẫn tận tay trước, làm đúng vệ sinh; chủ nuôi chưa học thì để người có chuyên môn làm.

Chăm nái trong mấy ngày chờ đẻ

• Tắm nái trước khi vào chuồng đẻ, nhất là vùng bầu vú và mông, để heo con bú vào không nuốt phân bẩn.
• Giảm bớt lượng ăn trong một hai ngày trước đẻ theo hướng dẫn kỹ thuật của nhiều quy trình, ngày đẻ có thể cho ăn rất ít. Nái no căng khi đẻ dễ táo bón, đẻ lâu.
• Nước luôn đủ, nước mát vào mùa nóng.
• Yên tĩnh: không cho người lạ, chó mèo vào khu đẻ; không làm ồn, không đổi người chăm vào sát ngày đẻ.
• Mát cho nái, ấm cho con: nái to mỡ nhiều, chịu nóng kém, còn heo con sơ sinh cần ấm. Vì thế chuồng đẻ cần một vùng mát cho nái và ô úm ấm riêng cho con — đừng sưởi cả chuồng làm nái thở dốc.

Những tình huống phải gọi thú y trước khi đẻ

• Đã quá ngày đẻ dự kiến khoảng 3 ngày trở lên mà không có dấu hiệu.
• Âm hộ chảy dịch hôi, màu nâu đen hoặc lẫn máu nhiều trước khi có con nào ra.
• Nái sốt, bỏ ăn hoàn toàn, nằm li bì, không có hành vi làm ổ.
• Nái đã rặn mạnh liên tục trong một thời gian dài mà không thấy con ra — đây là ca cấp, gọi thú y ngay.
• Nái cùng đàn vừa sẩy thai hoặc có heo ốm sốt cao cùng lúc.

Không tự dùng thuốc thúc đẻ, thuốc kích thích co bóp tử cung hay can thiệp bằng tay. Dùng thuốc thúc đẻ sai lúc, khi đường đẻ chưa mở hoặc có thai bị kẹt, có thể làm vỡ tử cung, chết cả mẹ lẫn con. Những gì xảy ra trong lúc đẻ và khi nào gọi thú y được viết kỹ ở bài kế tiếp.

Sai lầm hay gặp

• Chuyển nái vào chuồng đẻ ngay hôm đẻ, nái hoảng, đẻ lâu.
• Chuồng đẻ không để trống sau lứa trước, mầm tiêu chảy còn nguyên chờ lứa mới.
• Bật sưởi to cho cả chuồng, nái nóng, thở dốc, bỏ ăn, mất sữa sau đẻ.
• Không ai trông lúc đẻ đêm, sáng ra thấy heo con chết đè, chết lạnh.
• Không ghi ngày phối nên không biết ngày đẻ, bị động.

Bắt tay làm: phân ca trông đẻ

Đa số nái đẻ vào chiều tối và ban đêm. Với hộ vài nái, nên phân ca: khi nái bắt đầu làm ổ dữ dội và sữa chảy ở vú sau, một người ở lại khu chuồng. Mang theo đèn pin, điện thoại, sổ. Không cần đứng sát làm nái sợ — ngồi chỗ nhìn được là đủ. Người trông ghi lại giờ con đầu tiên ra, đây là mốc để biết ca đẻ có kéo dài bất thường không.

Học thêm ở đâu

Lớp chăn nuôi heo nái của khuyến nông tỉnh thường có buổi thực hành tại trại, xem nái sắp đẻ và chuẩn bị ổ úm. Nếu trong vùng có trại nái mẫu hoặc hợp tác xã chăn nuôi, xin tới xem họ chuẩn bị chuồng đẻ một lần. Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương và Viện Chăn nuôi có tài liệu quy trình nuôi nái đẻ.