Heo nái mang thai trung bình khoảng 114 ngày, người nuôi dễ nhớ là "3 tháng 3 tuần 3 ngày", dao động thường trong khoảng 111–117 ngày. Chăm nái chửa nên chia ba giai đoạn: tháng đầu giữ yên để phôi bám chắc, giữa kỳ cho nái hồi lại thể trạng vừa phải, và khoảng tháng cuối tăng dinh dưỡng vì thai lớn nhanh nhất. Ở cả ba giai đoạn, nắng nóng, ẩu đả và xô đẩy đều là kẻ thù của bầy thai.
Tính ngày đẻ dự kiến
Có ngày phối là tính được ngày đẻ. Cách nhanh nhất là cộng 114 ngày vào ngày phối lần đầu. Cách nhẩm theo kinh nghiệm dân gian: cộng 3 tháng, cộng 3 tuần, cộng 3 ngày. Hai cách cho kết quả chênh nhau một hai ngày vì tháng dài ngắn khác nhau, không đáng ngại.
Ví dụ giả định: nái phối ngày 1 tháng 3. Cộng 114 ngày ra khoảng ngày 23 tháng 6. Từ khoảng một tuần trước ngày đó phải chuẩn bị chuồng đẻ. Viết ngày dự kiến lên bảng cạnh ô nái, và để mắt kỹ từ vài ngày trước đến vài ngày sau ngày đó.
Ba giai đoạn mang thai nhìn chung
| Giai đoạn (tham khảo) | Chuyện gì đang xảy ra | Việc chính của người nuôi |
|---|---|---|
| Đầu kỳ: khoảng 0–30 ngày | Trứng thụ tinh di chuyển, làm tổ trong sừng tử cung, nhau thai hình thành. Phôi rất dễ chết. | Giữ yên tĩnh, mát; không ghép đàn, không chở đi; cho ăn vừa phải, không vỗ béo |
| Giữa kỳ: khoảng 30–85 ngày | Thai phát triển các cơ quan, khối lượng thai còn nhỏ. | Điều chỉnh khẩu phần để nái về thể trạng vừa; tiêm phòng theo lịch thú y; kiểm tra móng, ký sinh trùng |
| Cuối kỳ: khoảng 85–114 ngày | Phần lớn khối lượng thai tăng trong giai đoạn này; tuyến vú phát triển. | Tăng dinh dưỡng theo hướng dẫn, chống táo bón, chuẩn bị chuồng đẻ, chuyển nái trước ngày đẻ |
Ranh giới các giai đoạn trong tài liệu mỗi nơi chia hơi khác, nhưng ý chung giống nhau.
Đầu kỳ: phôi bám chắc hay không là ở tháng này
Nhiều người nghĩ tháng đầu nái chưa có bụng thì chưa cần lo. Thực tế phần lớn hao hụt phôi xảy ra trong khoảng thời gian này. Nái đậu thai nhưng tới lúc đẻ chỉ ra ít con thường do mất phôi ở tháng đầu mà không ai thấy.
- Nóng là mối nguy số một. Nhiệt độ chuồng cao kéo dài làm tăng chết phôi. Mùa hè, nái mới phối phải ở chỗ mát nhất trong trại, có phun mưa hoặc quạt, nước uống mát đủ.
- Không ghép đàn, không đổi chuồng. Heo lạ gặp nhau sẽ cắn nhau tranh thứ bậc, nái bị húc, stress. Nếu nuôi nái chửa theo nhóm, nên giữ nguyên nhóm từ trước phối, hoặc ghép thật sớm sau phối theo tư vấn kỹ thuật.
- Cho ăn vừa phải. Tài liệu kỹ thuật nhiều nơi khuyên ngay sau phối giảm lượng ăn về mức duy trì, không cho ăn nhiều như thời kỳ kích dục trước phối. Lượng cụ thể theo hướng dẫn hãng cám.
- Không vận chuyển. Muốn bán hay chuyển nái thì làm trước phối, hoặc chờ qua tháng đầu.
Giữa kỳ: đưa nái về thể trạng vừa
Đây là giai đoạn ổn định nhất, cũng là lúc dễ sửa sai nhất. Nái vừa cai sữa xong thường gầy; nái rạ ăn tốt thì dễ béo. Người nuôi chấm điểm thể trạng bằng mắt và tay theo thang 5 điểm, mục tiêu đưa nái về quanh mức 3 trước khi vào cuối kỳ: con gầy cho ăn thêm, con béo bớt lại.
Lý do: nái béo quá khi đẻ thường đẻ lâu, dễ đè con, ăn kém trong thời gian nuôi con nên hao sữa. Nái gầy quá thì heo con sơ sinh nhẹ, nái kiệt sức khi nuôi con và chậm động dục lại sau cai sữa.
Những việc nên làm giữa kỳ:
- Tiêm phòng các bệnh mà thú y khuyến cáo cho nái chửa. Một số vaccine tiêm cho nái trong thai kỳ để kháng thể truyền sang heo con qua sữa đầu. Loại nào, vào lúc nào trong thai kỳ là việc của thú y và hướng dẫn nhà sản xuất — có loại vaccine không dùng cho nái chửa.
- Kiểm tra ghẻ, giun sán, móng; xử lý theo hướng dẫn thú y để nái vào chuồng đẻ sạch, không mang ký sinh trùng sang con.
- Cho heo vận động nhẹ nếu chuồng cho phép; nái đứng mãi một chỗ dễ yếu chân.
Cuối kỳ: thai lớn nhanh, nái cần ăn khác
Khoảng tháng cuối, thai tăng khối lượng rất nhanh, tuyến vú bắt đầu phát triển. Nhu cầu năng lượng và đạm của nái tăng, nên nhiều quy trình tăng lượng cám hoặc chuyển sang cám nái nuôi con ở khoảng thời gian này. Mức tăng cụ thể làm theo hướng dẫn của hãng cám hoặc kỹ thuật viên.
Chống táo bón
Nái cuối kỳ hay táo bón vì thai chèn ép ruột, ít vận động, uống không đủ nước. Táo bón làm nái khó chịu, có thể làm ca đẻ kéo dài và ảnh hưởng tới sữa. Cách phòng mà chủ nuôi làm được:
- Nước uống sạch luôn đủ, núm uống chảy mạnh. Nái chửa uống nhiều nước hơn người ta tưởng.
- Khẩu phần có đủ chất xơ — cám có tỷ lệ xơ phù hợp cho nái, hoặc bổ sung thêm rau xanh sạch, cám gạo theo tư vấn kỹ thuật.
- Theo dõi phân mỗi ngày: phân khô vón cục nhỏ như hòn bi là dấu hiệu cần điều chỉnh.
Chuyển chuồng đẻ
Nái thường được chuyển sang chuồng đẻ đã vệ sinh, sát trùng và để trống khoảng một tuần trước ngày đẻ dự kiến, để làm quen. Chuyển vào lúc mát, lùa nhẹ nhàng, không đánh. Tắm sạch nái trước khi vào chuồng đẻ. Chi tiết chuẩn bị ổ đẻ và dấu hiệu sắp đẻ được viết ở bài tiếp theo trong danh mục này.
Dấu hiệu bất thường ở nái chửa: gọi thú y
Gọi thú y khi thấy:
- Âm hộ chảy dịch có màu, mùi hôi, hoặc ra dịch lẫn mảnh thai — có thể sẩy thai.
- Nái sốt, bỏ ăn quá một ngày, nằm một chỗ.
- Nhiều nái trong đàn sẩy thai, đẻ non hoặc đẻ ra thai chết, thai khô (thai gỗ) trong một thời gian ngắn. Đây có thể là dấu hiệu của bệnh truyền nhiễm như tai xanh, parvovirus, leptospira hay một số bệnh khác — cần lấy mẫu xét nghiệm. Một số bệnh trong nhóm này thuộc diện phải khai báo với cơ quan thú y.
- Nái què nặng, không đứng dậy được.
- Quá ngày đẻ dự kiến nhiều ngày mà chưa có dấu hiệu đẻ.
Không tự dùng thuốc cho nái chửa. Nhiều loại thuốc thông dụng có thể gây sẩy thai hoặc hại thai. Khi gọi thú y, nói rõ nái phối ngày nào để họ biết đang ở tháng thứ mấy.
Theo mùa ba miền
- Miền Bắc mùa nồm: nền ẩm trơn, nái chửa cuối kỳ nặng nề dễ trượt ngã — một cú ngã có thể gây sẩy thai. Giữ nền khô, rắc vôi lối đi.
- Miền Trung gió Lào: giai đoạn nóng khô kéo dài, nái mới phối cần chỗ mát nhất; nhiều hộ dời lịch phối để tránh tháng đầu thai kỳ rơi vào đỉnh nóng.
- Miền Nam mùa mưa: cám dễ mốc; độc tố nấm mốc trong cám có thể gây rối loạn sinh sản và sẩy thai. Bảo quản cám nơi khô, kê cao, dùng hết bao trước khi mở bao mới.
Bắt tay làm: thẻ nái chửa
Treo một thẻ cạnh ô mỗi nái, ghi:
- Số tai, lứa đẻ thứ mấy.
- Ngày phối lần 1, lần 2; mã đực hoặc liều tinh.
- Ngày kiểm tra động dục lại (khoảng 18–24 ngày sau phối) và kết quả.
- Ngày siêu âm nếu có.
- Các mũi tiêm phòng thú y đã làm trong thai kỳ.
- Ngày đẻ dự kiến (ngày phối + 114).
- Ngày chuyển chuồng đẻ.
Nhìn thẻ là biết nái đang ở giai đoạn nào, cần ăn kiểu gì, sắp tới phải làm gì — không phải nhớ trong đầu.
Học thêm ở đâu
Hãng cám nơi mình mua thường có kỹ thuật viên đi thăm trại và có bảng khẩu phần nái chửa theo giai đoạn — cứ hỏi. Khuyến nông tỉnh, trung tâm giống vật nuôi và giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có phần nuôi nái chửa viết bài bản. Cán bộ thú y xã là người nên hỏi về lịch tiêm phòng nái trong vùng.
Câu hỏi thường gặp
Heo nái mang thai bao nhiêu ngày thì đẻ?
Trung bình khoảng 114 ngày, thường dao động trong khoảng 111–117 ngày. Cách nhẩm dân gian là "3 tháng 3 tuần 3 ngày" tính từ ngày phối lần đầu.
Heo nái chửa tháng đầu cần kiêng gì?
Tháng đầu là lúc phôi làm tổ và dễ chết nhất. Nên giữ nái ở chỗ mát, yên tĩnh, không ghép với heo lạ, không vận chuyển và không vỗ béo. Nắng nóng kéo dài là nguyên nhân hay gặp làm giảm số con.
Heo nái chửa bị táo bón phải làm sao?
Bảo đảm nước uống sạch luôn đủ, khẩu phần đủ chất xơ, cho nái vận động nhẹ nếu được. Nếu nái táo bón kèm bỏ ăn, sốt hoặc khó chịu nhiều thì gọi thú y, không tự dùng thuốc vì nhiều loại không an toàn cho nái chửa.
Heo nái sẩy thai do đâu?
Sẩy thai có thể do nóng, ngã, ẩu đả, độc tố nấm mốc trong cám, hoặc bệnh truyền nhiễm như tai xanh, parvovirus, leptospira. Nếu nhiều nái sẩy thai trong thời gian ngắn, cần báo thú y để lấy mẫu xét nghiệm.
Bao lâu trước khi đẻ thì chuyển nái sang chuồng đẻ?
Thường khoảng một tuần trước ngày đẻ dự kiến, vào chuồng đã vệ sinh, sát trùng và để trống. Nái có thời gian làm quen chỗ mới sẽ đẻ yên hơn.
