Heo nái hậu bị là heo cái được giữ lại hoặc mua về để làm nái, từ lúc chọn tới lần phối đầu tiên. Với heo ngoại và heo lai, lần phối đầu thường rơi vào khoảng 7,5–8 tháng tuổi, khi heo đã đủ khung, đủ thể trạng và đã động dục ít nhất một lần trước đó. Giai đoạn này quyết định nái đẻ tốt được bao nhiêu lứa, nên cần chọn kỹ, cho ăn đúng và theo dõi có ghi chép.
Vì sao giai đoạn hậu bị quan trọng hơn người mới nghĩ
Nhiều hộ nuôi coi heo hậu bị như heo thịt to hơn một chút: cho ăn no, chờ lớn rồi phối. Cách làm đó hay dẫn tới hai kiểu hỏng. Một là heo béo quá, mỡ lưng dày, động dục kém rõ, đẻ lứa đầu khó và ít sữa. Hai là heo gầy, phối sớm khi khung chưa đủ, đẻ lứa đầu xong thì kiệt sức, cai sữa rất lâu mới động dục lại, có khi phải loại sau một hai lứa.
Tài liệu kỹ thuật của các trung tâm giống heo đều nhấn cùng một ý: một con nái chỉ mang lại hiệu quả khi đẻ được nhiều lứa liên tục. Lứa đầu thường ít con hơn các lứa giữa, nên con nái phải trụ được tới lứa thứ ba, thứ tư mới bắt đầu "trả vốn". Nái hậu bị chuẩn bị không tốt là bị loại sớm, bao nhiêu công nuôi từ lúc chọn coi như mất.
Chọn heo cái làm hậu bị: những gì phải nhìn tận mắt
Phần chọn giống theo ngoại hình và lý lịch được viết riêng ở danh mục Giống heo. Ở đây chỉ nhắc những điểm người nuôi nái hay bỏ sót khi giữ heo cái lại từ đàn thịt hoặc mua từ trại khác.
| Chỗ cần xem | Đạt | Nên loại |
|---|---|---|
| Hàng vú | Từ 12 vú trở lên (6 đôi), núm đều, cách đều, không có vú lép, vú kẹ | Vú tịt, vú lộn, vú nhỏ xen giữa; hai hàng lệch nhau nhiều |
| Chân và móng | Đứng thẳng, bước đều, móng to đều, cổ chân chắc | Đi khập khiễng, móng lệch, chân sau chụm hoặc cong hình chữ X |
| Âm hộ | Kích thước bình thường, không hếch ngược lên trên | Âm hộ quá nhỏ, dị dạng, hếch lên — dễ khó phối, khó đẻ |
| Lưng và mông | Lưng thẳng hoặc hơi cong, mông nở | Lưng võng, hông hẹp |
| Lý lịch | Biết mẹ đẻ được bao nhiêu con, nuôi con tốt | Không rõ nguồn, mua ở chợ, mua từ thương lái gom |
Chân là chỗ bị coi nhẹ nhất. Nái phải đứng trên nền suốt mấy năm, nặng hàng trăm cân, còn phải chịu con đực lúc phối. Heo chân yếu thì đến lứa thứ hai thứ ba bắt đầu đau móng, nằm nhiều, đè con, rồi bị loại.
Heo hậu bị mua về: cách ly và cho làm quen
Đây là cửa ngõ mang bệnh vào trại phổ biến nhất ở hộ nuôi nái. Heo mua về có thể đang ủ bệnh, hoặc mang mầm bệnh mà chưa phát. Ngược lại, chính heo mới cũng chưa gặp các mầm bệnh đang có sẵn trong trại mình, thả thẳng vào đàn là nó dễ ốm.
Vì vậy trại nhỏ cũng nên có một ô cách ly riêng, xa dãy nái, có lối đi và dụng cụ riêng. Thời gian cách ly và cho làm quen nên hỏi cán bộ thú y xã hoặc kỹ thuật viên của nơi bán giống — thường tính bằng vài tuần chứ không phải vài ngày. Trong thời gian đó:
- Theo dõi ăn uống, phân, hô hấp mỗi ngày, ghi vào sổ.
- Thấy sốt, bỏ ăn, ho, tiêu chảy, da đỏ bất thường thì giữ nguyên trong ô cách ly và gọi thú y, không đưa vào đàn "cho đỡ buồn".
- Tiêm phòng theo lịch mà cơ quan thú y địa phương và nơi bán giống hướng dẫn. Xin giấy tờ tiêm phòng của heo trước khi mua.
- Cuối thời gian cách ly, cho heo mới tiếp xúc dần với môi trường trại theo cách kỹ thuật viên hướng dẫn, để nó làm quen với mầm bệnh của trại trước khi mang thai.
Cho ăn heo hậu bị: lớn đều, không béo
Mục tiêu của khẩu phần hậu bị khác heo thịt. Heo thịt cần tăng trọng nhanh nhất có thể. Heo hậu bị cần khung xương chắc, cơ bắp vừa, mỡ lưng vừa phải, và cơ quan sinh dục phát triển đủ.
Những nguyên tắc chung
- Dùng cám dành cho heo hậu bị hoặc cám nái theo hướng dẫn của nhà sản xuất, không dùng cám heo thịt vỗ béo kéo dài. Cám hậu bị thường cân đối khoáng, canxi, phốt pho để nuôi xương và móng.
- Từ một độ tuổi nhất định trở đi, nhiều trại chuyển sang cho ăn định lượng thay vì cho ăn tự do để heo không béo. Lượng cụ thể tuỳ giống, tuỳ cám — hỏi kỹ thuật viên hãng cám hoặc khuyến nông.
- Khoảng một hai tuần trước ngày dự định phối, nhiều tài liệu khuyên tăng khẩu phần năng lượng (người ta gọi là "kích dục bằng dinh dưỡng") để heo rụng nhiều trứng hơn, rồi giảm lại ngay sau phối. Việc này làm đúng thì có lợi, làm sai thì heo béo — nên làm theo hướng dẫn cụ thể của người có chuyên môn.
- Nước sạch luôn đủ. Heo cái thiếu nước ăn ít, chậm lớn, dễ viêm đường tiết niệu.
Cách tự đánh giá béo gầy
Không cần máy đo mỡ lưng, người nuôi có thể chấm điểm thể trạng bằng mắt và tay theo thang 5 điểm phổ biến: 1 là gầy trơ xương sống và xương hông, 3 là vừa (ấn tay mới cảm thấy xương), 5 là béo (ấn mạnh vẫn không thấy xương). Heo hậu bị trước phối nên ở quanh mức 3. Chấm định kỳ, ghi vào sổ, so với lần trước để biết đang đi đúng hướng hay không.
Theo dõi lần động dục đầu tiên
Heo cái ngoại và lai thường động dục lần đầu khoảng 5,5–7 tháng tuổi. Heo nội như heo Móng Cái thành thục sớm hơn hẳn, có con động dục từ 4 tháng tuổi. Những con số này là khoảng tham khảo, dao động theo giống, dinh dưỡng và cách nuôi.
Điều quan trọng là đừng phối ngay lần động dục đầu tiên. Lần đầu thường rụng ít trứng, cơ thể chưa sẵn sàng. Thực hành phổ biến là bỏ qua lần đầu, ghi lại ngày, rồi phối ở lần thứ hai hoặc thứ ba. Chu kỳ động dục của heo khoảng 21 ngày, nên nếu ghi được ngày lần đầu thì đoán trước được các lần sau.
Cách giúp heo cái động dục sớm và rõ:
- Cho heo cái tiếp xúc với heo đực trưởng thành mỗi ngày (qua vách song hoặc dắt đực đi ngang), dùng con đực chuyên để thử, không phải để phối. Mùi và tiếng của đực có tác dụng kích thích rõ.
- Nuôi heo hậu bị theo nhóm nhỏ thay vì nhốt riêng một con.
- Đủ ánh sáng ban ngày, chuồng không quá nóng. Mùa hè nóng ở miền Trung và miền Nam, heo cái chậm động dục là chuyện hay gặp.
Dấu hiệu động dục và cách xác định lúc phối được viết kỹ ở bài riêng trong danh mục này.
Khi nào thì đủ điều kiện phối lần đầu
Người có kinh nghiệm không phối theo một tiêu chí duy nhất mà kiểm cùng lúc mấy điều:
- Tuổi: với heo ngoại và lai, thường khoảng 7,5–8 tháng tuổi trở lên. Heo nội phối sớm hơn, tuỳ giống.
- Khối lượng: heo ngoại và lai thường được khuyến cáo phối khi đạt khoảng 120–140 kg. Đây là khoảng tham khảo trong tài liệu kỹ thuật, mỗi dòng giống có khuyến cáo riêng của nơi bán.
- Số lần động dục: đã qua ít nhất một lần, tốt nhất phối ở lần thứ hai hoặc ba.
- Thể trạng: không gầy, không béo, chân khoẻ.
- Tiêm phòng: đã tiêm đủ các mũi mà thú y khuyến cáo cho nái trước phối, có ghi ngày.
Phối khi heo quá non, dù đã động dục, là sai lầm hay gặp nhất ở hộ nhỏ — vì "thấy nó lên giống thì tiếc". Kết quả thường là lứa ít con, nái còi, lứa hai càng kém.
Sai lầm hay gặp ở hộ nuôi vài nái
- Giữ heo cái lại từ đàn thịt chỉ vì "con này to nhất" mà không xem vú, chân.
- Cho ăn cám heo thịt tự do tới tận lúc phối, heo béo, động dục mờ.
- Mua hậu bị ở nhiều nơi khác nhau rồi nhốt chung ngay ngày đầu.
- Không ghi ngày động dục, tới khi thấy heo kêu thì không biết là lần thứ mấy.
- Bỏ qua tiêm phòng trước phối, đến lúc mang thai mới tiêm thì có loại vaccine không nên dùng cho nái chửa — luôn hỏi thú y trước.
Bắt tay làm: sổ theo dõi một con hậu bị
Một trang giấy cho mỗi con là đủ, dán cạnh ô chuồng hoặc ghi vào sổ chung. Các cột nên có:
- Số tai hoặc dấu nhận biết, ngày sinh, nguồn gốc (mẹ, bố hoặc nơi mua).
- Số vú, nhận xét chân khi chọn.
- Ngày nhập trại, ngày hết cách ly.
- Ngày và tên các mũi tiêm phòng do thú y thực hiện.
- Cân hoặc ước cân theo tháng, điểm thể trạng.
- Ngày động dục lần 1, lần 2, lần 3 — và dấu hiệu quan sát được.
- Ngày phối, cách phối, đực hoặc liều tinh dùng.
Sổ này sau vài lứa sẽ trả lời được câu hỏi khó nhất của nghề nuôi nái: con nào đáng giữ, con nào nên loại.
Học thêm ở đâu
Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương (thuộc Viện Chăn nuôi) và các trại giống cấp tỉnh có tài liệu kỹ thuật nuôi nái hậu bị theo từng dòng giống. Trung tâm Khuyến nông quốc gia và khuyến nông các tỉnh định kỳ mở lớp chăn nuôi heo nái, thường miễn phí hoặc chi phí thấp. Khi mua hậu bị từ công ty giống, hãy xin luôn quy trình chăm sóc và chương trình tiêm phòng của chính dòng heo đó — đây là tài liệu sát thực tế nhất.
Câu hỏi thường gặp
Heo nái hậu bị bao nhiêu tháng thì phối được?
Với heo ngoại và heo lai, lần phối đầu thường vào khoảng 7,5–8 tháng tuổi, khi heo đạt khoảng 120–140 kg và đã động dục ít nhất một lần. Heo nội như Móng Cái thành thục sớm hơn. Đây là khoảng tham khảo, nên theo khuyến cáo của nơi bán giống.
Có nên phối heo cái ngay lần lên giống đầu tiên không?
Không nên. Lần động dục đầu thường rụng ít trứng và cơ thể heo chưa sẵn sàng. Cách làm phổ biến là ghi lại ngày, bỏ qua lần đầu và phối ở lần thứ hai hoặc thứ ba, cách nhau khoảng 21 ngày.
Heo hậu bị béo quá có sao không?
Heo hậu bị béo thường động dục không rõ, khó phối đậu, đẻ lứa đầu khó và ít sữa, chân móng cũng chịu tải nặng hơn. Nên cho ăn cám dành cho hậu bị, chuyển sang định lượng theo hướng dẫn và chấm điểm thể trạng định kỳ.
Heo hậu bị mua về có cần cách ly không?
Cần. Heo mua về có thể đang ủ bệnh, và bản thân nó cũng chưa quen với mầm bệnh trong trại. Nên nuôi ở ô riêng, xa dãy nái, theo dõi hằng ngày trong vài tuần, gọi thú y ngay khi thấy sốt, bỏ ăn hay ho.
Làm sao cho heo cái hậu bị nhanh động dục?
Cách hiệu quả và phổ biến là cho heo cái tiếp xúc với heo đực trưởng thành mỗi ngày, nuôi theo nhóm nhỏ, giữ chuồng thoáng mát và thể trạng vừa phải. Nếu quá tuổi mà vẫn chưa thấy động dục, nên nhờ thú y kiểm tra thay vì tự dùng thuốc kích dục.
