Ủ phân heo (lợn) thành phân compost là trộn phân với chất độn khô giàu xơ như rơm, trấu, mùn cưa, giữ độ ẩm vừa phải, đánh đống có mái che và đảo định kỳ để đống tự nóng lên. Nhiệt trong đống ủ diệt phần lớn mầm bệnh, trứng giun và hạt cỏ, làm phân hết mùi hôi, thành chất mùn tơi màu nâu đen bón được cho cây. Phân heo tươi đem bón thẳng thì dễ cháy rễ, hôi, mang mầm bệnh ra ruộng. Ủ đúng cách mất vài tuần đến vài tháng, và phân ủ xong là thứ có thể dùng hoặc bán.
Vì sao phải ủ, không bón tươi
- Mầm bệnh: phân heo có thể chứa vi khuẩn, virus, trứng giun sán. Bón tươi lên rau, đất trồng là đưa chúng ra đồng và có thể quay lại người ăn rau.
- Cháy rễ: phân tươi phân giải ngay trong đất, sinh nhiệt và khí, đạm dạng amoniac làm hại rễ non.
- Mất đạm, bốc mùi: phân để đống ngoài trời không che, đạm bay thành amoniac, mưa xuống thì chảy thành dòng nước đen.
- Hạt cỏ: cám, rơm lót mang hạt cỏ, phân tươi rải ra là gieo cỏ.
Nguyên liệu: phân và chất độn
Đống ủ cần cân bằng giữa phần giàu đạm (phân heo) và phần giàu các-bon (chất độn khô, nhiều xơ). Tài liệu kỹ thuật thường nói tỉ lệ các-bon trên đạm (C/N) của hỗn hợp nên khoảng 25–30 phần trên 1. Người nuôi không đo được, nên làm theo kinh nghiệm: phân heo ướt và giàu đạm, cần trộn nhiều chất độn khô.
| Chất độn | Đặc điểm |
|---|---|
| Rơm rạ băm ngắn | Phổ biến, tạo độ xốp; rơm dài thì khó đảo |
| Trấu | Rất xốp, hút ẩm vừa, phân giải chậm |
| Mùn cưa | Hút ẩm tốt, giàu các-bon; tránh mùn cưa gỗ đã tẩm hoá chất |
| Lá cây khô, cỏ khô | Dùng được, băm nhỏ để mau phân giải |
| Vỏ cà phê, bã mía, lõi ngô | Tuỳ vùng; nên băm, nghiền nhỏ |
| Đệm lót sinh học cũ, bèo vớt từ ao | Tận dụng tốt, trộn với phân tươi và chất độn mới |
Không cho vào đống ủ: xác heo, nhau thai (xử lý theo hướng dẫn thú y), chai lọ thuốc, bao bì nhựa, đá sỏi.
Nhiều hộ dùng thêm chế phẩm vi sinh ủ phân, thường chứa nấm Trichoderma và các vi sinh phân giải xơ, để đống mau nóng và hoai nhanh hơn. Chọn chế phẩm được phép lưu hành và dùng theo hướng dẫn trên bao bì.
Tách phân rắn khỏi nước
Muốn ủ được phân thì phải có phân rắn. Ở chuồng nền rửa nhiều nước, gần như mọi thứ trôi hết vào rãnh. Có hai cách lấy phân rắn:
- Hốt phân khô trước khi rửa chuồng. Đơn giản, rẻ, vừa có phân ủ vừa giảm tải cho hầm biogas.
- Máy ép tách phân với trại vừa và lớn: bơm hỗn hợp phân nước qua máy, phần rắn ra thành phân bã ẩm, phần lỏng đi vào hầm. Phân sau máy ép vẫn cần ủ.
Cặn hút từ hầm biogas, bùn vét từ ao lắng cũng đem phơi ráo rồi trộn vào đống ủ.
Làm đống ủ từng bước
- Chọn chỗ: nền cao, nện chặt hoặc láng xi măng, dốc nhẹ về một rãnh nhỏ gom nước rỉ; có mái che mưa nắng; xa giếng nước; cuối hướng gió so với nhà ở.
- Rải lớp đáy: một lớp chất độn khô để thấm nước rỉ.
- Xếp lớp: một lớp phân, một lớp chất độn, rắc chế phẩm vi sinh nếu dùng, tưới ẩm nếu khô. Lặp lại.
- Kích thước: đống phải đủ lớn để giữ nhiệt; nhiều hướng dẫn cho đống cao khoảng một mét tới mét rưỡi. Đống quá nhỏ không nóng lên được, quá cao thì lõi bị nén chặt thiếu khí.
- Che phủ: phủ bạt, bao tải hoặc lớp rơm lên mặt đống để giữ ẩm, giữ nhiệt, giảm mùi và ruồi.
Phép thử độ ẩm bằng tay
Bốc một nắm hỗn hợp trong đống, bóp chặt. Vừa: thấy ẩm tay, nắm lại được, chỉ rỉ vài giọt nước hoặc không rỉ. Ướt quá: nước chảy ròng ròng, thêm chất độn khô. Khô quá: rời rạc, không kết, tưới thêm nước.
Theo dõi nhiệt và đảo đống
Đống ủ đúng sẽ nóng lên sau vài ngày. Nhiều tài liệu nêu lõi đống đạt khoảng 50–65 °C ở giai đoạn nóng; chính nhiệt độ này diệt phần lớn mầm bệnh và hạt cỏ. Không có nhiệt kế dài thì cắm một thanh sắt vào giữa đống, để vài phút, rút ra sờ: nóng tới mức không cầm lâu được là đống đang làm việc.
- Đảo đống khi nhiệt bắt đầu hạ sau đợt nóng đầu, hoặc theo lịch của hướng dẫn chế phẩm. Đảo đưa phần ngoài vào trong, phần trong ra ngoài, để mọi chỗ đều qua giai đoạn nóng, đồng thời bổ sung không khí.
- Khi đảo, kiểm lại độ ẩm, tưới thêm nếu khô.
- Đống không nóng: thường do quá ướt, quá khô, quá nhỏ hoặc thiếu phân. Mùi thối nặng: quá ướt, thiếu khí, cần đảo và thêm chất độn.
Khi nào phân đã hoai
Thời gian ủ tuỳ nguyên liệu, kích thước đống, khí hậu, có dùng chế phẩm hay không; thường từ vài tuần tới vài tháng. Dấu hiệu phân đã hoai:
- Nhiệt trong đống hạ xuống gần bằng nhiệt độ ngoài trời và không tăng lại sau khi đảo.
- Màu nâu sẫm đến đen, tơi xốp, không còn nhận ra phân và rơm ban đầu.
- Mùi như đất ẩm, không còn mùi hôi phân.
- Thử gieo vài hạt rau vào chậu phân trộn đất: hạt nảy mầm bình thường là phân không còn gây hại cho mầm.
Phân hoai xong để nơi khô, có mái, đóng bao hoặc vun đống phủ kín, dùng dần.
Dùng phân ủ
- Bón lót khi làm đất, trộn vào hố trồng cây ăn quả, bón thúc cho cây lâu năm.
- Bón cho rau thì dùng phân đã hoai hoàn toàn, bón trước khi trồng, không rải lên rau sắp ăn.
- Phân ủ cải tạo đất bạc màu, đất cát rất tốt, nhưng không thay hoàn toàn được các loại phân khác cho cây cần nhiều dinh dưỡng.
Bán phân: những điều nên biết
Phân heo, nhất là phân đã ủ, có người mua: nhà vườn trồng cây ăn quả, cây cảnh, cà phê, hồ tiêu. Nhiều hộ bán phân thô hoặc phân ủ theo xe cho người quen trong vùng. Một vài lưu ý:
- Phân ủ kỹ dễ bán hơn và an toàn hơn phân tươi; người mua nhận phân hôi, có ruồi thì lần sau không quay lại.
- Đóng bao, in nhãn, bán rộng như một sản phẩm phân bón là hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón. Theo Luật Trồng trọt, phân bón lưu hành phải được công nhận và cơ sở sản xuất phải đáp ứng điều kiện. Trước khi đi theo hướng này, hỏi cơ quan nông nghiệp của tỉnh về thủ tục.
- Khi đàn có dịch phải khai báo, phân và chất độn trong chuồng là thứ phải xử lý theo hướng dẫn của thú y, không đem bán, không chở đi nơi khác.
- Xe chở phân của người mua không vào sâu trong khu chuồng; giao phân ở rìa khu nuôi.
Tính xem bán phân đem lại bao nhiêu là chuyện của sổ sách và kinh tế trại.
Bảo vệ người làm
Phân, bụi phân khô có mầm bệnh. Khi trộn, đảo đống, đeo găng tay, khẩu trang, ủng. Có vết xước ở tay thì băng kín. Rửa tay bằng xà phòng sau khi làm. Khi đảo đống lớn, khí amoniac và hơi nóng bốc lên có thể làm cay mắt; đứng đầu gió.
Bắt tay làm: đống ủ đầu tiên
- Một tuần trước: dựng mái che tạm, láng hoặc nện nền, gom rơm, trấu khô.
- Mỗi ngày hốt phân khô trước khi rửa chuồng, gom về chỗ ủ.
- Xếp lớp phân xen chất độn, rắc chế phẩm nếu có, làm phép bóp tay.
- Khi đống đủ cao, phủ kín, ghi ngày bắt đầu.
- Mỗi hai ba ngày, cắm thanh sắt kiểm nhiệt; ghi sổ.
- Đảo khi nhiệt bắt đầu hạ; ghi ngày đảo.
- Khi nhiệt không tăng lại, phân tơi, mùi đất: thử gieo hạt rồi đem dùng.
Học thêm ở đâu
Khuyến nông tỉnh thường có lớp hướng dẫn ủ phân hữu cơ từ chất thải chăn nuôi và phụ phẩm nông nghiệp, kèm giới thiệu chế phẩm vi sinh phù hợp. Nhà vườn trồng cây ăn quả, cà phê trong vùng là người biết rõ họ cần phân ủ thế nào. Các viện nghiên cứu thổ nhưỡng, nông hoá có tài liệu về chất lượng phân hữu cơ cho người muốn làm bài bản hơn.
Câu hỏi thường gặp
Ủ phân heo bao lâu thì dùng được?
Thường từ vài tuần tới vài tháng, tuỳ nguyên liệu, kích thước đống, thời tiết và có dùng chế phẩm vi sinh hay không. Phân đã hoai khi nhiệt trong đống hạ về gần nhiệt ngoài trời, màu nâu đen, tơi xốp và có mùi đất.
Có bón phân heo tươi cho cây được không?
Không nên. Phân tươi dễ cháy rễ, hôi, và mang mầm bệnh, trứng giun sán ra đất trồng. Nên ủ hoai trước khi bón, nhất là với rau.
Ủ phân heo với gì?
Trộn phân với chất độn khô giàu xơ như rơm băm, trấu, mùn cưa, lá khô, vỏ cà phê, có thể thêm chế phẩm vi sinh như Trichoderma. Giữ độ ẩm vừa: bóp chặt thấy ẩm tay, không chảy nước.
Bán phân heo có cần giấy phép không?
Bán phân thô theo xe cho người quen trong vùng là chuyện phổ biến. Nhưng đóng bao, in nhãn, bán rộng như sản phẩm phân bón thì thuộc hoạt động sản xuất, kinh doanh phân bón theo Luật Trồng trọt, cần thủ tục. Hỏi cơ quan nông nghiệp tỉnh trước khi làm.
Vì sao đống ủ phân không nóng lên?
Thường do đống quá ướt hoặc quá khô, quá nhỏ để giữ nhiệt, hoặc thiếu phân so với chất độn. Điều chỉnh độ ẩm, đánh đống to hơn, thêm phân tươi rồi đảo lại.
