Khí biogas có ba mối nguy chết người: ngạt do thiếu oxy khi xuống hầm, bể, hố phân; ngộ độc khí hydro sunfua (H₂S); và cháy nổ khi khí mêtan trộn với không khí gặp lửa. Luật số một, không có ngoại lệ: người nhà không bao giờ xuống hầm biogas, bể chứa phân, hố ga sâu, kể cả khi hầm đã mở nắp, đã hút cạn, hay có người đang nằm dưới đó cần cứu. Phần lớn các vụ tử vong ở hầm khí, hầm phân đều có người thứ hai, thứ ba nhảy xuống cứu và cùng gục.
Ba mối nguy, hiểu cho đúng
| Mối nguy | Từ đâu | Vì sao nguy hiểm |
|---|---|---|
| Ngạt do thiếu oxy | CO₂ và các khí nặng hơn không khí đọng ở đáy hầm, bể, hố | Không màu, không mùi; người xuống ngã quỵ sau vài hơi thở mà không kịp kêu |
| Ngộ độc H₂S | Phân phân huỷ yếm khí; thoát mạnh khi khuấy, xả, bơm | Mùi trứng thối ở nồng độ thấp; nồng độ cao làm tê khứu giác, gây bất tỉnh nhanh và tử vong |
| Cháy nổ | Mêtan trộn với không khí ở một khoảng tỉ lệ (khoảng 5–15% mêtan) gặp tia lửa | Nổ trong bếp kín, trong hầm đang sửa, ở miệng ống |
Ngoài ba mối trên còn có: khí CO khi đốt biogas trong phòng kín thiếu gió, và nguy cơ rơi xuống bể nạp, bể xả không nắp, nhất là với trẻ nhỏ.
Vì sao "không ngửi thấy mùi" không có nghĩa là an toàn
Người ta hay nghĩ: chỗ nào hôi trứng thối mới có H₂S, không hôi là sạch. Sai. H₂S ở nồng độ cao làm tê liệt khứu giác gần như ngay lập tức. Người đang ngửi thấy mùi bỗng thấy hết mùi, tưởng khí đã bay hết, thực ra đang ở trong vùng nồng độ nguy hiểm nhất. Còn CO₂ và tình trạng thiếu oxy thì không có mùi gì cả.
Vì sao hầm đã mở nắp vẫn chết người
CO₂ và H₂S nặng hơn không khí. Khi mở nắp, mêtan nhẹ bay lên, nhưng khí nặng vẫn nằm ở đáy như nước trong giếng. Hầm, bể, hố càng sâu, miệng càng hẹp, khí càng khó thoát. Hút cạn dịch rồi cũng vậy: lớp cặn đáy vẫn tiếp tục nhả khí. Chỉ có thông khí cưỡng bức trong thời gian dài và đo khí bằng máy mới biết được bên dưới có thở được hay không.
Những cách "thử" dân gian không đáng tin
- Thả nến, đèn dầu xuống: nến tắt chứng tỏ thiếu oxy, nhưng nến cháy không chứng tỏ an toàn, vì H₂S có thể độc ở nồng độ chưa đủ làm tắt lửa. Tệ hơn, ngọn lửa gặp mêtan có thể gây nổ.
- Thả con gà, con vịt xuống: con vật có thể sống sót một lúc ở lớp khí trên, không cho biết gì về đáy, và không đo được khí thay đổi khi người khuấy cặn.
- Chờ "một đêm cho bay hết": khí nặng không tự bay hết khỏi chỗ trũng.
Khi có người gục dưới hầm
Đây là khoảnh khắc người ta hay làm sai vì thương người thân. Hãy đọc trước và nói cho cả nhà cùng biết:
- Không nhảy xuống cứu. Nếu người đầu tiên gục sau vài hơi thở, người thứ hai cũng vậy.
- Gọi ngay 114 (cứu nạn cứu hộ) và 115 (cấp cứu y tế). Nói rõ: người gục dưới hầm khí, hầm phân.
- Cấm lửa, cấm bật tắt điện quanh khu vực.
- Thông khí từ trên nếu làm được mà không phải xuống: mở hết nắp, dùng quạt thổi khí sạch xuống miệng hầm.
- Chỉ người có thiết bị thở cấp khí độc lập và dây an toàn, có người giữ dây trên miệng, mới được xuống. Khẩu trang vải, khẩu trang y tế, khăn ướt không bảo vệ được.
- Khi người bị nạn đã được đưa lên: đặt ở chỗ thoáng, người đã học sơ cứu thì làm hồi sức tim phổi nếu cần, chờ cấp cứu tới.
An toàn quanh hầm hằng ngày
- Nắp bể nạp, bể điều áp, bể xả luôn đậy chắc, đủ nặng hoặc có khoá, trẻ nhỏ không thể mở. Rào quanh khu hầm nếu nhà có trẻ.
- Không để trẻ chơi quanh hầm, ao lắng.
- Khi khuấy, xả, bơm: đứng ở đầu hướng gió, không cúi mặt sát miệng bể, không ai đứng dưới hố thấp gần đó, không có lửa, không hút thuốc.
- Không đốt lửa, hàn cắt gần hầm, ống khí, túi chứa khí.
- Khoanh vùng hầm phủ bạt HDPE của trại lớn: không giẫm lên bạt, không để vật sắc, không hút thuốc trong vùng.
An toàn với bếp và đường ống trong nhà
- Bếp biogas đặt ở nơi thoáng, có cửa sổ hoặc khe thông gió. Đốt khí trong phòng kín thiếu gió sinh khí CO.
- Dùng bếp chuyên cho khí sinh học, có van khoá ở bếp; khoá van tổng khi không dùng, nhất là ban đêm và khi đi vắng.
- Ống khí không chạy sát bếp than, nồi nóng; không đi qua phòng ngủ.
- Kiểm rò định kỳ bằng nước xà phòng.
- Châm lửa trước, mở van sau; không mở van để khí xì ra rồi mới đi tìm diêm.
- Khi đang nấu mà lửa tắt (nước trào, gió thổi), khoá van ngay, mở cửa cho thoáng một lúc rồi mới châm lại.
Ngửi thấy mùi khí trong bếp
- Khoá van tổng ngay.
- Mở hết cửa cho thoáng.
- Không bật, tắt công tắc điện, quạt, đèn; không dùng điện thoại ngay trong phòng; không châm lửa.
- Ra ngoài, chờ thoáng hẳn, rồi mới kiểm rò bằng nước xà phòng.
Sửa chữa bên trong hầm: việc của đơn vị chuyên môn
Có lúc hầm phải sửa từ bên trong: vòm nứt, ống tắc dưới đáy, hầm cũ cải tạo. Đây không phải việc của chủ nhà hay thợ hồ thường. Người nuôi nên biết đơn vị làm đúng sẽ có tối thiểu những bước sau, để đòi hỏi và để từ chối đơn vị làm ẩu:
- Ngừng dùng khí, xả khí ra nơi an toàn, hút cạn dịch và cặn bằng máy từ trên.
- Thông khí cưỡng bức bằng quạt thổi trong thời gian dài.
- Đo khí bằng máy đo khí (oxy, H₂S, khí cháy) ở nhiều độ sâu, kể cả sát đáy, trước và trong suốt lúc làm việc.
- Người xuống có dây an toàn, có người giữ dây và theo dõi liên tục trên miệng, có thiết bị thở khi cần, có phương án kéo người lên mà không cần ai xuống.
- Không dùng lửa, dụng cụ phát tia lửa, đèn không chống cháy nổ bên trong.
Thiếu một trong những điều này, đừng cho ai xuống.
Biogas so với gas bình: khác gì về an toàn
Gas bình (khí dầu mỏ hoá lỏng) nặng hơn không khí, rò thì đọng sát sàn. Biogas phần cháy được là mêtan nhẹ hơn không khí, rò trong nhà thì bốc lên trần, nhưng thành phần CO₂ và H₂S lại nặng. Biogas áp suất thấp hơn gas bình nhiều, ít khi xì mạnh, nhưng ống nhựa mềm, mối nối tự làm thì dễ rò lâu ngày không ai hay. Cả hai đều cần: bếp ở nơi thoáng, van khoá, kiểm rò bằng nước xà phòng.
Bắt tay làm: dán bảng này cạnh hầm và trong bếp
- Không ai xuống hầm, bể phân, hố ga sâu. Không có ngoại lệ.
- Thấy người gục dưới hầm: không xuống, gọi 114 và 115, cấm lửa, thông khí từ trên.
- Nắp bể luôn đậy, trẻ em không lại gần.
- Khuấy, xả, bơm: đứng đầu gió, không cúi sát, không lửa.
- Bếp: châm lửa trước, mở van sau; khoá van tổng khi không dùng.
- Ngửi thấy mùi khí: khoá van, mở cửa, không đụng công tắc điện, ra ngoài.
- Kiểm rò bằng nước xà phòng, không bằng lửa.
Nói bảng này cho mọi người trong nhà, người làm thuê, và cả hàng xóm hay qua lại, vì trong một tai nạn, người chạy tới đầu tiên thường không phải chủ hầm.
Học thêm ở đâu
Tài liệu của Chương trình khí sinh học cho ngành chăn nuôi Việt Nam có phần an toàn khi sử dụng công trình khí sinh học. Lực lượng phòng cháy chữa cháy và cứu nạn cứu hộ địa phương, trạm y tế xã thường tổ chức hướng dẫn sơ cứu và phòng cháy; nên đăng ký cho người trong nhà học sơ cứu cơ bản. Khi thuê sửa chữa hầm, hỏi thẳng đơn vị đó có máy đo khí và thiết bị thở không.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao xuống hầm biogas bị ngạt chết?
Đáy hầm đọng CO₂ và H₂S nặng hơn không khí, oxy rất thấp. Người xuống có thể ngã quỵ sau vài hơi thở mà không kịp kêu. Nhiều vụ có thêm người nhảy xuống cứu và cùng tử vong.
Hầm biogas đã mở nắp, hút cạn có xuống được không?
Không nên. Khí nặng vẫn đọng ở đáy như nước trong giếng, lớp cặn vẫn tiếp tục nhả khí. Chỉ đơn vị chuyên môn có thông khí cưỡng bức, máy đo khí, dây an toàn và thiết bị thở mới được xuống.
Khí H2S nguy hiểm thế nào?
H2S có mùi trứng thối ở nồng độ thấp nhưng nồng độ cao làm tê khứu giác, gây bất tỉnh nhanh và có thể tử vong. Vì vậy không ngửi thấy mùi không có nghĩa là an toàn. H2S thoát mạnh khi khuấy, xả, bơm hầm và hố phân.
Khí biogas có nổ không?
Có. Mêtan trộn với không khí ở khoảng tỉ lệ nhất định, khoảng 5–15%, gặp tia lửa sẽ cháy nổ. Nguy cơ cao nhất ở bếp kín khi khí rò, ở hầm mới nạp hoặc đang sửa, và khi ai đó bật lửa thử ở miệng ống.
Có người ngất dưới hầm biogas phải làm gì?
Không nhảy xuống cứu. Gọi ngay 114 và 115, cấm lửa, thông khí từ trên miệng hầm nếu làm được. Chỉ người có thiết bị thở và dây an toàn, có người giữ dây phía trên, mới được xuống.
Ngửi thấy mùi biogas trong bếp phải làm sao?
Khoá van tổng, mở hết cửa, không bật tắt công tắc điện, không châm lửa, ra ngoài chờ thoáng hẳn. Sau đó kiểm rò bằng nước xà phòng và sửa chỗ rò trước khi dùng lại.
