Bệnh hô hấp ở heo: suyễn heo, viêm phổi và ho kéo dài do đâu

Heo ho kéo dài, thở khó, chậm lớn thường là dấu hiệu của bệnh hô hấp — nhóm bệnh phổ biến và gây thiệt hại âm thầm nhất ở trại heo thịt. Hay gặp là bệnh suyễn heo (do Mycoplasma, ho khan kéo dài, heo vẫn ăn nhưng chậm lớn), viêm phổi màng phổi (cấp tính, có thể chết nhanh), tụ huyết trùng, và các virus như tai xanh, cúm heo, circovirus mở đường cho vi khuẩn. Chuồng nhiều khí amoniac, bụi, gió lùa, mật độ dày, chênh lệch nhiệt độ ngày đêm làm bệnh nặng thêm. Ho nhiều con kèm sốt, bỏ ăn, thở bụng thì gọi thú y.

Vì sao bệnh hô hấp ở heo khó dứt

Bệnh hô hấp ở heo hiếm khi do một mầm bệnh duy nhất. Tài liệu thú y gọi tình trạng này là phức hợp bệnh hô hấp ở heo: một mầm bệnh "mở cửa" (thường là Mycoplasma hoặc một virus như tai xanh, circovirus, cúm), rồi các vi khuẩn khác vào gây viêm phổi nặng hơn. Thêm vào đó là môi trường chuồng: amoniac và bụi làm tổn thương lớp niêm mạc đường thở, gió lùa và chênh lệch nhiệt độ làm heo yếu sức đề kháng.

Hệ quả là chủ nuôi tiêm thuốc, heo đỡ, rồi lại ho. Muốn dứt phải xử lý cả ba: mầm bệnh mở đường, vi khuẩn kế phát, và môi trường chuồng.

Những bệnh hô hấp hay gặp

Các dấu hiệu trong bảng chồng lấp nhau nhiều. Thú y thường cần mổ khám heo chết hoặc lấy mẫu xét nghiệm để biết trại đang có những gì, rồi mới chọn được vaccine và thuốc hợp lý.

Đếm tiếng ho: cách theo dõi rẻ mà chính xác

Người nuôi lâu năm nghe tiếng ho là biết chuồng có vấn đề, nhưng "nghe thấy hơi nhiều" thì khó so sánh từ tuần này sang tuần khác. Trong nghiên cứu và ở nhiều trại, người ta đếm tiếng ho theo cách đơn giản:

1. Chọn giờ cố định, tốt nhất là buổi sáng sau khi heo vừa được lùa dậy.
2. Đứng yên ở một vị trí trong dãy chuồng, đếm số lần ho và hắt hơi nghe được trong vài phút cố định (ví dụ 3–5 phút).
3. Chia cho số heo trong khu vực đó, quy về số lần trên 100 con.
4. Ghi vào sổ mỗi tuần, cùng giờ, cùng chỗ đứng.

Không cần biết con số bao nhiêu là "chuẩn" — điều quan trọng là xu hướng. Con số tăng dần qua mấy tuần là lúc gọi thú y, trước khi heo bỏ ăn hàng loạt. Phân biệt ho khan (suyễn) với hắt hơi (thường do bụi, khí độc hoặc viêm mũi) cũng giúp thú y nhiều.

Khi nào gọi thú y

• Nhiều heo ho kèm sốt, bỏ ăn.
• Heo thở bụng (bụng phập phồng rõ), thở bằng miệng, ngồi như chó để thở.
• Heo chết đột ngột, nhất là heo đang lớn khoẻ.
• Chảy dịch mũi bất thường, có bọt.
• Ho kèm sưng khớp, đi khập khiễng ở heo cai sữa.
• Cả đàn ho kèm nái sẩy thai — nghĩ tới tai xanh, cần xét nghiệm và báo theo quy định.
• Chỉ số đếm ho tăng liên tục nhiều tuần.

Việc chọn thuốc, cách dùng và thời gian dùng là của thú y. Heo đã dùng thuốc phải ngưng đủ thời gian theo hướng dẫn trước khi xuất bán.

Việc chủ nuôi làm được: sửa môi trường chuồng

Đây là phần chủ nuôi tự làm được và có tác dụng lâu dài nhất. Thiết kế thông gió, làm mát, giữ ấm được viết sâu ở danh mục Chuồng trại; ở đây chỉ nêu các điểm kiểm tra liên quan tới bệnh hô hấp.

• Mùi amoniac: vào chuồng buổi sáng mà cay mắt, khó thở là khí đã quá nhiều với heo. Dọn phân thường xuyên hơn, khơi rãnh, tăng thông gió.
• Bụi: cám bột, đệm lót khô quá sinh bụi. Cám viên ít bụi hơn; đổ cám nhẹ tay.
• Gió lùa: heo cần thoáng nhưng không cần gió thổi thẳng vào chỗ nằm. Che bạt phía gió mùa đông bắc ở miền Bắc, nhưng chừa khe trên cao để thoát khí.
• Chênh lệch nhiệt độ ngày đêm: mùa chuyển mùa ở miền Bắc và miền Trung, ngày nóng đêm lạnh là lúc heo ho nhiều nhất. Mở bạt ban ngày, đóng bớt ban đêm.
• Mật độ: nhốt quá dày làm không khí nhanh bẩn, mầm bệnh truyền nhanh. Theo khuyến cáo diện tích chuồng cho từng lứa tuổi.
• Trộn lứa: heo lớn nhốt chung với heo nhỏ truyền bệnh cho heo nhỏ. Nuôi theo lứa, cùng vào cùng ra.

Phòng bệnh hô hấp

• Vaccine: có vaccine phòng suyễn heo, circovirus, viêm phổi màng phổi, tụ huyết trùng, tai xanh, cúm heo… Không trại nào cần tất cả. Thú y dựa vào tình hình bệnh của trại và vùng để khuyên tiêm loại nào, cho heo nào, khi nào.
• Mua heo sạch bệnh: heo con từ trại có chương trình tiêm phòng rõ ràng.
• Không nhập heo mới vào giữa đàn đang nuôi.
• Để chuồng trống làm vệ sinh, sát trùng, để khô giữa hai lứa.
• Xử lý heo còi: heo ho mãi không khỏi, còi cọc là nguồn bệnh kéo dài; bàn với thú y cách xử lý thay vì giữ lại sang lứa sau.

Cúm heo và sức khoẻ người

Virus cúm A có thể lây giữa heo và người trong một số trường hợp, dù hiếm. Đại dịch cúm năm 2009 do một virus H1N1 có nguồn gốc gen từ virus cúm lưu hành ở heo, nhưng sau khi xuất hiện thì lây chủ yếu từ người sang người. Người chăm heo đang có dấu hiệu cúm nên đeo khẩu trang, rửa tay; người đang bị cúm hạn chế vào chuồng. Sốt, ho sau khi tiếp xúc nhiều với heo ốm thì đi khám và nói rõ nghề nghiệp với bác sĩ. Các bệnh từ heo lây người được viết ở bài liên cầu khuẩn trong danh mục này.

Sai lầm hay gặp

• Coi tiếng ho là "bình thường của trại heo".
• Thấy ho là trộn kháng sinh vào cám cho cả đàn mà không có chỉ định thú y.
• Đóng kín chuồng mùa rét để giữ ấm, sáng ra khí amoniac đặc quánh.
• Giữ heo còi ho từ lứa này sang lứa khác.
• Không đếm, không ghi, đến khi heo chết mới nhận ra.

Bắt tay làm

1. Sáng mai, sau khi lùa heo dậy, đứng ở giữa dãy chuồng 5 phút, đếm tiếng ho. Ghi lại.
2. Ngồi xuống ngang tầm mũi heo, ngửi: có cay mắt không? Có gió thổi thẳng vào chỗ heo nằm không?
3. Đếm số heo còi trong mỗi ô.
4. Lặp lại mỗi tuần. Mang sổ này đưa thú y khi gọi họ tới.

Học thêm ở đâu

Thú y xã và chi cục chăn nuôi thú y tỉnh có thể giúp mổ khám, lấy mẫu khi heo chết để biết trại có bệnh gì. Kỹ thuật viên các hãng vaccine và hãng cám thường có chương trình đánh giá bệnh hô hấp tại trại. Giáo trình bệnh heo của Học viện Nông nghiệp Việt Nam và tài liệu của Viện Thú y quốc gia có phần bệnh hô hấp viết chi tiết.