Bệnh tai xanh (PRRS) ở heo: dấu hiệu nhận biết và cách phòng

Bệnh tai xanh, tên khoa học là hội chứng rối loạn sinh sản và hô hấp ở heo (PRRS), do một virus gây ra, có hai nhóm biểu hiện chính: ở nái là sẩy thai, đẻ non, thai chết, heo con sinh ra yếu; ở heo con và heo thịt là sốt, bỏ ăn, khó thở, dễ nhiễm thêm các bệnh khác. Tai chuyển xanh tím chỉ xuất hiện ở một phần số heo bệnh, nên không thể chờ thấy tai xanh mới nghi. Bệnh không lây sang người, không có thuốc đặc trị virus, phải khai báo, phòng bằng an toàn sinh học và vaccine theo hướng dẫn thú y.

Bệnh tai xanh từ đâu ra

Hội chứng này được ghi nhận lần đầu ở Mỹ vào cuối những năm 1980, khi nhiều trại gặp một "bệnh bí ẩn của heo" làm nái sẩy thai hàng loạt và heo con chết nhiều. Ít năm sau, châu Âu cũng gặp hiện tượng tương tự. Đầu những năm 1990, các nhà khoa học ở Hà Lan và Mỹ phân lập được virus gây bệnh, một virus ARN nay được xếp trong nhóm arterivirus.

Ở Việt Nam, tai xanh bùng phát mạnh từ năm 2007 và các năm sau đó, lan ra nhiều tỉnh, gây thiệt hại lớn. Những đợt này liên quan tới chủng virus độc lực cao từng gây dịch lớn ở Trung Quốc năm 2006. Kể từ đó, tai xanh vẫn lưu hành ở nhiều vùng và thường được nhắc tới như một nguyên nhân hàng đầu làm suy giảm sinh sản và mở đường cho bệnh kế phát.

Cái tên "tai xanh" xuất phát từ việc một số heo bệnh có tai, da vùng bụng, mõm chuyển màu xanh tím do rối loạn tuần hoàn. Đây là dấu hiệu dễ nhớ, nhưng cũng là nguồn gốc của sai lầm: nhiều đàn mắc bệnh mà không con nào tím tai rõ.

Dấu hiệu theo từng loại heo

Một số heo có tai, mõm, bụng, chân tím tái, đây là dấu hiệu cho tên bệnh nhưng không phải con nào cũng có.

Vì sao tai xanh nguy hiểm hơn bản thân nó

Virus tấn công các tế bào đại thực bào ở phổi — một phần quan trọng của hệ miễn dịch. Khi "người gác cổng" yếu, các vi khuẩn và virus khác dễ gây bệnh thêm: viêm phổi do nhiều loại vi khuẩn, tụ huyết trùng, liên cầu khuẩn, bệnh do vi khuẩn Glässer. Nhiều con heo chết trong đợt tai xanh thật ra chết vì các bệnh kế phát này. Vì vậy thú y thường phải xử lý cả bệnh kế phát, và chủ nuôi thấy "tiêm mãi không khỏi" — vì gốc là virus.

Bệnh lây như thế nào

• Tiếp xúc trực tiếp giữa heo bệnh và heo khoẻ, qua dịch mũi, nước bọt, nước tiểu, phân.
• Heo mang virus nhưng không có biểu hiện rõ, được mua về nhập đàn.
• Tinh dịch heo đực nhiễm bệnh, kể cả qua phối trực tiếp và thụ tinh nhân tạo từ nguồn không kiểm soát.
• Nái truyền sang thai qua nhau.
• Người, xe, dụng cụ, kim tiêm dùng chung giữa các con, các trại.
• Không khí trong khoảng cách gần, ở những vùng trại dày đặc.

Khi nào gọi thú y và nghĩa vụ khai báo

Gọi thú y xã khi:

• Nhiều nái sẩy thai, đẻ non, đẻ thai chết trong một thời gian ngắn.
• Nhiều heo cùng lúc sốt, bỏ ăn, khó thở, có con tím tai, tím da.
• Heo con theo mẹ chết nhiều không rõ lý do.
• Heo chết rải rác hoặc chết nhiều con trong vài ngày — gọi ngay.

Tai xanh thuộc danh mục bệnh phải khai báo. Khi nghi ngờ, chủ nuôi báo cho thú y xã hoặc chính quyền xã, cách ly heo ốm, không bán chạy, không giết mổ, không vứt xác, thai sẩy, nhau thai ra môi trường. Mẫu xét nghiệm do thú y lấy sẽ cho biết có phải tai xanh không, và có bệnh nào khác đi kèm.

Chủ nuôi làm gì trong lúc đàn đang bệnh

Không có thuốc đặc trị virus tai xanh. Việc dùng thuốc cho bệnh kế phát do thú y quyết định. Chủ nuôi làm được:

• Giữ ấm, chống gió lùa cho heo con và heo cai sữa; mùa nóng thì giữ chuồng thông thoáng, mát.
• Nước uống sạch, dễ uống. Heo sốt uống nhiều nước hơn; núm uống phải chảy tốt.
• Thức ăn dễ ăn, chia nhiều bữa nhỏ, dọn phần thừa.
• Không ghép đàn, không chuyển chuồng, không nhập heo mới trong thời gian có bệnh.
• Không dùng chung kim tiêm giữa các con — việc này nhắc cả với người được mời tới tiêm.
• Ghi chép số con ốm, con chết, con sẩy thai theo ngày cho thú y.

Phòng bệnh tai xanh

Không mua bệnh về nhà

Đường mang tai xanh vào trại phổ biến nhất là heo mới, nhất là heo hậu bị và heo con mua từ nơi không rõ tình trạng bệnh. Mua heo ở cơ sở có chương trình kiểm soát bệnh, có giấy kiểm dịch. Nuôi cách ly heo mới theo hướng dẫn thú y trước khi nhập đàn.

Tinh và đực sạch

Dùng tinh từ trạm có kiểm soát bệnh. Hạn chế dùng đực nhảy dạo.

Quản lý đàn

• Nuôi theo lứa, cùng vào cùng ra, để chuồng trống làm vệ sinh giữa các lứa.
• Không nhốt heo các lứa tuổi lẫn với nhau; heo lớn hay truyền virus cho heo nhỏ.
• Không chuyển heo còi từ lứa trước sang lứa sau — heo còi là nơi virus ở lại.
• Giảm mật độ, giữ chuồng thông thoáng, ít bụi, ít khí độc để bệnh kế phát khó phát triển.

Vaccine

Có các loại vaccine tai xanh (dạng sống nhược độc và dạng vô hoạt) được lưu hành. Việc dùng vaccine tai xanh khá phức tạp: chọn loại nào, tiêm cho nhóm heo nào, khi nào, có phù hợp với tình trạng bệnh của trại không — phụ thuộc tình hình từng trại và từng vùng. Vì vậy cần thú y tư vấn, có khi phải xét nghiệm đàn trước. Không tự mua vaccine tai xanh tiêm cho cả đàn.

Ở một số địa phương, tai xanh nằm trong chương trình tiêm phòng do ngành thú y tổ chức hoặc hỗ trợ. Hỏi thú y xã.

Sai lầm hay gặp

• Chờ thấy tai xanh mới nghi bệnh.
• Thấy heo ốm là mua kháng sinh về tiêm cả đàn, không gọi thú y, không xét nghiệm.
• Bán tháo heo ốm khi nghe vùng bên có tai xanh — làm dịch lan rộng hơn.
• Mua heo hậu bị từ nhiều nơi nhập thẳng vào đàn nái.
• Giữ heo còi từ lứa này sang lứa khác.

Bắt tay làm

1. Xem lại sổ sinh sản 6 tháng gần nhất: số nái sẩy thai, đẻ non, số thai chết mỗi lứa có tăng không.
2. Đếm số nguồn heo đã nhập vào trại trong năm. Càng nhiều nguồn, càng nhiều rủi ro.
3. Hỏi thú y xã về tình hình tai xanh trong vùng, có chương trình tiêm phòng không, trại mình có nên xét nghiệm không.
4. Kiểm tra kim tiêm: trại có đủ kim để mỗi con một kim không.

Học thêm ở đâu

Cục Thú y có hướng dẫn phòng chống tai xanh và cập nhật tình hình dịch. WOAH có thông tin phổ thông về PRRS. Giáo trình bệnh truyền nhiễm thú y của Học viện Nông nghiệp Việt Nam viết kỹ về cơ chế bệnh. Khuyến nông và chi cục chăn nuôi thú y tỉnh thường tổ chức tập huấn khi có dịch.