Dịch tả heo châu Phi: nhận biết, khai báo và phòng bệnh cho trại

Dịch tả heo châu Phi (ASF) là bệnh do virus gây ra, lây rất mạnh giữa các con heo, thể cấp tính làm heo sốt cao, bỏ ăn, da đỏ tím rồi chết nhanh với tỷ lệ rất cao. Bệnh không lây sang người. Hiện chưa có thuốc chữa; Việt Nam đã có vaccine được cấp phép lưu hành từ năm 2022 nhưng phải dùng theo hướng dẫn của cơ quan thú y. Khi nghi heo mắc bệnh, chủ nuôi phải báo ngay cho chính quyền hoặc thú y xã, không bán chạy, không giết mổ, không vứt xác.

Bệnh này là gì, từ đâu tới

Bệnh được mô tả lần đầu ở châu Phi vào đầu thế kỷ 20, ở heo nhà nhiễm virus từ heo rừng hoang dã châu Phi. Virus gây bệnh là một virus ADN lớn, thuộc họ riêng (Asfarviridae), hoàn toàn khác virus gây dịch tả heo cổ điển — hai bệnh chỉ giống nhau ở tên gọi và một số triệu chứng.

Bệnh lan sang châu Âu, sau đó từ năm 2018 bùng phát ở Trung Quốc và lan khắp châu Á. Ở Việt Nam, những ổ dịch đầu tiên được xác nhận vào tháng 2 năm 2019 ở các tỉnh Hưng Yên và Thái Bình, rồi trong năm đó lan ra toàn bộ các tỉnh thành, hàng triệu con heo phải tiêu huỷ. Kể từ đó bệnh vẫn tái phát rải rác hằng năm ở nhiều địa phương. Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) xếp đây là bệnh phải báo cáo.

Dấu hiệu nhận biết

Bệnh có nhiều thể, từ rất cấp tới mạn tính. Không có dấu hiệu nào chỉ riêng bệnh này mới có; nhiều bệnh khác như dịch tả heo cổ điển, tai xanh, tụ huyết trùng, đóng dấu có biểu hiện gần giống. Chỉ xét nghiệm mới khẳng định được.

Ở hộ nuôi nhỏ, tình huống điển hình: một hai con bỏ ăn, sốt, mấy hôm sau thêm vài con, rồi con đầu tiên chết. Người nuôi hay nghĩ "heo cảm nắng" hoặc gọi người tiêm dạo — và mất thời gian quý nhất.

Gọi thú y ngay khi: heo sốt cao bỏ ăn nhiều con cùng lúc; da đỏ tím ở tai, bụng, chân; heo chết đột ngột, nhất là chết nhiều con trong vài ngày.

Bệnh lây như thế nào

• Tiếp xúc trực tiếp giữa heo bệnh và heo khoẻ.
• Thịt và sản phẩm từ heo bệnh: virus có thể tồn tại lâu trong thịt tươi, đông lạnh, thịt muối, xúc xích, giò chả chưa qua nhiệt đủ. Thức ăn thừa có các sản phẩm này là đường lây quan trọng.
• Gián tiếp qua người, xe, dụng cụ: thương lái, xe chở heo, người đi thiến heo, tiêm heo dạo, quần áo ủng dính chất thải.
• Môi trường: virus bền trong chất thải, máu, đất chuồng; vứt xác ra sông suối, ao là rải mầm bệnh cho cả vùng hạ lưu.
• Ve mềm là vật mang virus ở một số vùng châu Phi và châu Âu.

Không lây sang người — nhưng vẫn không được ăn heo bệnh

Virus dịch tả heo châu Phi chỉ gây bệnh cho các loài heo (heo nhà và heo rừng), không gây bệnh cho người. Tuy vậy:

• Giết mổ, bán thịt heo bệnh là cách làm virus lan đi rất xa — theo xe, theo thịt, theo nước rửa.
• Heo ốm chết vì bất kỳ bệnh gì đều có thể mang các mầm bệnh khác lây cho người, như liên cầu khuẩn lợn.
• Pháp luật cấm giết mổ, buôn bán heo mắc bệnh truyền nhiễm phải khai báo.

Chưa có thuốc chữa — vaccine dùng thế nào

Hiện chưa có thuốc điều trị khỏi bệnh. Những lời quảng cáo "thuốc đặc trị dịch tả châu Phi" bán trên mạng hay ở chợ đều không có cơ sở; dùng chúng chỉ làm chậm việc báo dịch và cách ly.

Về vaccine: từ năm 2022, Việt Nam đã cấp phép lưu hành vaccine phòng bệnh này do doanh nghiệp trong nước sản xuất. Đây là một bước tiến, nhưng cần hiểu đúng:

• Vaccine được dùng theo hướng dẫn của cơ quan thú y: đối tượng heo nào, tuổi nào, điều kiện sức khoẻ thế nào, trong vùng nào. Không phải loại tự mua về tiêm cho cả đàn.
• Tiêm vaccine không thay được an toàn sinh học. Trại vẫn phải rào, sát trùng, kiểm soát người, xe, thức ăn.
• Tiêm cho heo đang ủ bệnh hay heo không đủ điều kiện có thể không hiệu quả hoặc gây phản ứng. Đó là lý do việc tiêm cần có cán bộ thú y đánh giá đàn trước.

Hỏi thú y xã: vùng mình có đang triển khai tiêm không, đối tượng nào được tiêm, cần chuẩn bị gì.

Nghĩa vụ của chủ nuôi khi nghi có bệnh

Dịch tả heo châu Phi thuộc nhóm bệnh truyền nhiễm phải công bố dịch theo Luật Thú y. Khi phát hiện hoặc nghi ngờ, chủ nuôi phải:

1. Báo ngay cho cán bộ thú y xã, chính quyền xã hoặc cơ quan thú y của tỉnh.
2. Cách ly heo ốm, đóng cổng trại, ngưng mọi việc bán, mua, cho người ra vào.
3. Không bán chạy heo ốm hay cả đàn qua thương lái.
4. Không giết mổ heo ốm để ăn hay để bán.
5. Không vứt xác ra sông, suối, ao, kênh, đường, bãi rác; không tự chôn tuỳ tiện. Tiêu huỷ theo hướng dẫn của thú y.
6. Làm theo hướng dẫn vệ sinh, sát trùng, để trống chuồng.

Nhà nước có chính sách hỗ trợ cho chủ nuôi có heo phải tiêu huỷ do dịch, theo quy định từng thời kỳ. Giấu dịch, bán chạy, vứt xác có thể bị xử phạt và làm mất quyền lợi hỗ trợ. Quan trọng hơn: báo sớm giúp hàng xóm và cả vùng giữ được đàn.

Phòng bệnh: những việc làm được ngay

Phần lớn là các biện pháp an toàn sinh học (bài đầu danh mục này). Riêng với dịch tả heo châu Phi, nhấn thêm:

• Không dùng thức ăn thừa có thịt heo, hoặc phải nấu sôi kỹ.
• Không mua heo trôi nổi, heo giá rẻ bất thường khi vùng lân cận có dịch — rất có thể là heo bán chạy.
• Không cho người thiến dạo, tiêm dạo, thương lái vào chuồng.
• Không mang thịt heo, sản phẩm thịt heo vào khu chuồng; người chăm heo ăn uống ngoài khu chuồng.
• Khi vùng có dịch: đóng trại, sát trùng thường xuyên hơn, ngưng nhập heo.
• Theo dõi heo mỗi ngày: ăn uống, thân nhiệt nếu có nhiệt kế, màu da. Phát hiện sớm là lợi thế duy nhất.

Tái đàn sau dịch

Sau khi tiêu huỷ, chuồng phải được vệ sinh, sát trùng, để trống theo hướng dẫn của thú y trước khi nuôi lại. Nhiều nơi khuyên nuôi thử một vài con trước khi nhập cả đàn. Phần tái đàn, làm sạch và nhập lại được viết ở danh mục Kinh tế trại.

Học thêm ở đâu

Cục Thú y (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) thường xuyên cập nhật tình hình dịch và hướng dẫn phòng chống; chi cục chăn nuôi và thú y các tỉnh có thông báo vùng dịch. FAO và WOAH có tài liệu phổ thông về dịch tả heo châu Phi, nhiều bản đã được dịch tiếng Việt. Cán bộ thú y xã là người cần lưu số điện thoại trước tiên.