Dịch tả heo cổ điển (CSF, người nuôi lâu năm quen gọi là "bệnh dịch tả heo") và dịch tả heo châu Phi là hai bệnh khác nhau do hai loại virus khác hẳn nhau gây ra, chỉ giống ở tên gọi và nhiều triệu chứng như sốt cao, bỏ ăn, da đỏ tím, chết nhiều. Khác biệt lớn nhất với người nuôi: dịch tả heo cổ điển đã có vaccine hiệu quả dùng từ nhiều thập kỷ, còn dịch tả heo châu Phi thì vaccine mới có gần đây và vẫn chưa có thuốc chữa. Nhìn bằng mắt không phân biệt chắc được — phải xét nghiệm. Cả hai đều không lây sang người và đều phải khai báo.
Hai bệnh, hai loại virus
Virus dịch tả heo cổ điển là một virus ARN thuộc chi Pestivirus, họ hàng với virus gây bệnh tiêu chảy ở bò. Virus dịch tả heo châu Phi là một virus ADN lớn thuộc họ riêng Asfarviridae. Hai virus khác nhau từ cấu tạo tới cách nhân lên, nên:
- Vaccine dịch tả heo cổ điển không bảo vệ heo khỏi dịch tả heo châu Phi, và ngược lại.
- Kết quả xét nghiệm âm tính với bệnh này không có nghĩa là heo không mắc bệnh kia.
- Kinh nghiệm "nhà tôi tiêm dịch tả đủ rồi" từ thời trước năm 2019 không còn đủ.
Dịch tả heo cổ điển từng là một trong những bệnh gây thiệt hại lớn nhất cho chăn nuôi heo ở Việt Nam và nhiều nước trong nhiều thập kỷ. Nhờ tiêm phòng rộng rãi, bệnh đã giảm nhiều nhưng vẫn còn lưu hành, nhất là ở những nơi tiêm phòng không đều. Một số nước đã thanh toán được bệnh nhờ chương trình tiêm phòng và kiểm soát kéo dài.
Bảng so sánh hai bệnh
| Điểm so sánh | Dịch tả heo cổ điển | Dịch tả heo châu Phi |
|---|---|---|
| Tác nhân | Virus ARN, chi Pestivirus | Virus ADN, họ Asfarviridae |
| Ở Việt Nam | Lưu hành từ lâu | Xuất hiện từ tháng 2/2019 |
| Vaccine | Có, dùng phổ biến nhiều thập kỷ | Có từ năm 2022, dùng theo hướng dẫn cơ quan thú y |
| Thuốc chữa | Không có thuốc đặc trị virus | Không có thuốc chữa |
| Diễn biến hay gặp | Cấp tính, á cấp và mạn tính đều gặp; thể mạn kéo dài nhiều tuần | Thể cấp tính thường rất nhanh, chết nhiều trong thời gian ngắn |
| Ảnh hưởng nái chửa | Có thể truyền qua nhau sang thai: sẩy thai, thai chết, heo con sinh ra run, yếu, mang virus kéo dài | Có thể sẩy thai |
| Lây sang người | Không | Không |
| Khai báo | Phải khai báo | Phải khai báo |
Dấu hiệu dịch tả heo cổ điển
Thể cấp tính
Heo sốt cao, bỏ ăn, ủ rũ, nằm chồng đống; đi lảo đảo, yếu chân sau; mắt có ghèn; táo bón rồi tiêu chảy; da ở tai, bụng, đùi, bốn chân có nốt đỏ hoặc mảng tím. Heo con và heo choai thường bị nặng. Diễn biến có thể kéo dài hơn một tuần trước khi chết.
Thể mạn tính
Heo sốt từng đợt, gầy còm, chậm lớn, tiêu chảy kéo dài, da có vết loét. Heo có thể sống nhiều tuần, trong thời gian đó vẫn thải virus ra môi trường. Đây là thể làm bệnh âm ỉ trong đàn.
Thể bẩm sinh — ở nái chửa
Nái nhiễm virus khi đang chửa có thể không ốm rõ nhưng truyền virus qua nhau sang thai. Kết quả là sẩy thai, thai khô, đẻ ra heo con chết hoặc yếu, run rẩy. Có heo con sinh ra trông bình thường nhưng mang virus suốt đời, là nguồn lây âm thầm trong trại. Đây là lý do tiêm phòng cho nái đúng lịch rất quan trọng.
Vì sao không thể phân biệt bằng mắt
Cả hai bệnh đều có thể gây sốt cao, bỏ ăn, da đỏ tím, xuất huyết ở các cơ quan, chết nhiều. Các bệnh khác như tai xanh, tụ huyết trùng, đóng dấu, phó thương hàn, liên cầu khuẩn cũng có thể có dấu hiệu chồng lấp. Thú y có kinh nghiệm có thể nghi ngờ theo diễn biến của đàn, nhưng để kết luận cần lấy mẫu xét nghiệm tại phòng thí nghiệm của cơ quan thú y.
Với chủ nuôi, hệ quả thực tế là: thấy heo sốt cao, bỏ ăn nhiều con, da đỏ tím, chết — xử lý như thể đó là bệnh nguy hiểm nhất, tức là cách ly, đóng trại, báo thú y, không bán, không giết mổ, không vứt xác. Đừng tự kết luận "chắc dịch tả thường thôi, nhà đã tiêm rồi" rồi tiếp tục bán heo.
Nghĩa vụ khai báo
Cả dịch tả heo cổ điển và dịch tả heo châu Phi đều thuộc danh mục bệnh động vật phải khai báo. Khi phát hiện hoặc nghi ngờ, chủ nuôi phải báo ngay cho cán bộ thú y xã, chính quyền xã hoặc cơ quan thú y tỉnh. Không bán chạy heo ốm, không giết mổ, không vứt xác ra sông suối, ao, đường; tiêu huỷ và vệ sinh theo hướng dẫn thú y.
Phòng dịch tả heo cổ điển
Tiêm phòng
Đây là bệnh mà vaccine đã chứng minh hiệu quả rõ rệt qua nhiều thập kỷ. Dịch tả heo cổ điển thường nằm trong chương trình tiêm phòng do ngành thú y tổ chức ở nhiều địa phương. Chủ nuôi nên:
- Hỏi thú y xã lịch tiêm phòng dịch tả heo cổ điển cho heo con, heo thịt, nái và đực trong vùng.
- Tiêm theo đúng hướng dẫn của thú y và nhà sản xuất vaccine. Lịch cho heo con phụ thuộc kháng thể mẹ truyền qua sữa, nên không có một ngày cố định chung cho mọi trại.
- Ghi lại ngày tiêm, loại vaccine, lô vaccine vào sổ.
- Bảo quản vaccine đúng nhiệt độ ghi trên nhãn từ lúc nhận tới lúc tiêm.
An toàn sinh học
Mọi biện pháp ở bài an toàn sinh học đều có tác dụng với cả hai bệnh: rào, sát trùng, cách ly heo mới, không dùng thức ăn thừa chưa nấu kỹ, kiểm soát người và xe. Virus dịch tả heo cổ điển cũng có thể tồn tại một thời gian trong thịt và sản phẩm thịt.
Mua heo có nguồn gốc
Heo con mua từ nơi không tiêm phòng cho nái, hoặc heo con mang virus bẩm sinh, có thể đưa bệnh vào trại dù trông khoẻ. Mua heo giống, heo con ở cơ sở có lịch tiêm phòng rõ ràng, có giấy kiểm dịch.
Sai lầm hay gặp
- Nghĩ "đã tiêm dịch tả" là đủ cho cả dịch tả heo châu Phi.
- Tiêm vaccine cho heo đang ốm sốt, hoặc vaccine đã để ngoài nắng.
- Bỏ qua tiêm phòng cho nái vì "nái có ốm đâu" — trong khi nái mang virus là nguồn lây cho bầy con.
- Thấy heo da đỏ tím thì gọi người tiêm dạo, mua kháng sinh tiêm — trong khi đây là bệnh virus, kháng sinh không chữa được, và người tiêm dạo đi nhiều nhà mang mầm bệnh theo.
Bắt tay làm
- Lấy sổ tiêm phòng ra, kiểm tra xem heo con, heo thịt, nái và đực trong trại đã có mũi dịch tả heo cổ điển theo lịch thú y chưa.
- Gọi thú y xã hỏi: vùng mình có đang tổ chức tiêm phòng không, lịch cho từng loại heo thế nào, vaccine mua ở đâu có đảm bảo.
- Hỏi thêm về tình hình dịch tả heo châu Phi trong vùng và việc tiêm vaccine bệnh này có áp dụng cho trại mình không.
- Dán số điện thoại thú y ở cổng chuồng.
Học thêm ở đâu
Cục Thú y có hướng dẫn chẩn đoán và phòng chống cả hai bệnh; WOAH có các trang thông tin phổ thông. Giáo trình bệnh truyền nhiễm thú y của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có chương về dịch tả heo cổ điển viết rất kỹ. Khuyến nông tỉnh thường lồng ghép nội dung phòng hai bệnh này trong các lớp chăn nuôi heo.
Câu hỏi thường gặp
Dịch tả heo cổ điển và dịch tả heo châu Phi khác nhau thế nào?
Hai bệnh do hai loại virus hoàn toàn khác nhau gây ra. Dịch tả heo cổ điển có vaccine hiệu quả dùng từ lâu, thường diễn biến kéo dài hơn và có thể truyền qua nhau sang thai; dịch tả heo châu Phi xuất hiện ở Việt Nam từ 2019, chưa có thuốc chữa, vaccine mới được cấp phép từ 2022. Triệu chứng giống nhau nên phải xét nghiệm.
Tiêm vaccine dịch tả heo thường có phòng được dịch tả châu Phi không?
Không. Vaccine dịch tả heo cổ điển chỉ bảo vệ heo khỏi bệnh đó. Dịch tả heo châu Phi do virus khác gây ra, cần biện pháp an toàn sinh học và vaccine riêng dùng theo hướng dẫn của cơ quan thú y.
Dịch tả heo cổ điển có lây sang người không?
Không. Bệnh chỉ gây bệnh cho heo. Dù vậy không được giết mổ, buôn bán heo mắc bệnh vì làm dịch lan rộng và vi phạm quy định về bệnh phải khai báo.
Heo bị dịch tả heo cổ điển có chữa được không?
Không có thuốc đặc trị virus. Kháng sinh không diệt được virus. Cách làm đúng là cách ly, báo thú y, xử lý theo hướng dẫn và phòng bằng tiêm vaccine đúng lịch.
Vì sao phải tiêm phòng dịch tả heo cổ điển cho nái?
Nái nhiễm virus khi chửa có thể truyền sang thai, gây sẩy thai, thai chết hoặc heo con sinh ra yếu, run và mang virus kéo dài. Tiêm phòng cho nái theo lịch thú y còn giúp heo con nhận kháng thể qua sữa đầu.
