Chất cấm trong chăn nuôi heo là những chất như salbutamol, clenbuterol, ractopamine (nhóm "chất tạo nạc") và một số phẩm màu công nghiệp như vàng ô, bị pháp luật Việt Nam cấm dùng vì tồn dư trong thịt gây hại cho người ăn và làm khổ chính con heo. Kháng sinh trộn vào thức ăn để kích thích tăng trọng cũng đã bị loại khỏi thức ăn chăn nuôi theo Luật Chăn nuôi 2018, với lộ trình từ ngày 01/01/2021, vì góp phần tạo ra vi khuẩn kháng thuốc. Bài này giải thích từng nhóm, vì sao bị cấm, và người nuôi nhận ra lời mời chào sai trái thế nào.
Nhóm "chất tạo nạc": làm gì trong cơ thể heo
Salbutamol, clenbuterol, ractopamine thuộc nhóm chất kích thích thụ thể beta (beta-agonist). Trong y học, salbutamol là thuốc giãn phế quản cho người bị hen; clenbuterol từng được dùng trong thú y cho một số chỉ định hô hấp ở nước ngoài. Khi bị trộn vào thức ăn heo với mục đích khác, chúng làm cơ thể heo "chuyển hướng" năng lượng: giảm tích mỡ, tăng tạo cơ. Kết quả trông hấp dẫn với người buôn: heo mỡ mỏng, thịt đỏ, tỉ lệ nạc cao.
Cái giá phải trả nằm ở ba phía:
| Đối tượng | Tác hại đã được ghi nhận |
|---|---|
| Con heo | Tim đập nhanh, run, đi đứng khó, móng chân yếu, dễ chết khi bị bắt, vận chuyển hay nắng nóng; heo căng thẳng rõ rệt |
| Người ăn thịt, nội tạng có tồn dư | Các vụ ngộ độc thực phẩm do ăn gan, thịt heo có clenbuterol đã được ghi nhận ở một số nước: tim đập nhanh, run tay, đau đầu, buồn nôn. Đặc biệt nguy hiểm với người bệnh tim, tăng huyết áp, phụ nữ mang thai |
| Người chăn nuôi, ngành heo | Bị xử phạt, có thể bị truy cứu hình sự; mất lòng tin của người mua, mất thị trường xuất khẩu |
Ractopamine: vì sao nước này cho phép, nước kia cấm
Ractopamine được phép dùng có kiểm soát ở một số nước, như Mỹ, và Ủy ban Codex Alimentarius đã thông qua mức giới hạn tồn dư cho chất này vào năm 2012 sau một cuộc bỏ phiếu sát nút. Trong khi đó, Liên minh châu Âu, Trung Quốc, Nga và Việt Nam không cho phép. Đây là ví dụ cho thấy chính sách mỗi nước khác nhau; ở Việt Nam, ractopamine nằm trong danh mục chất cấm trong chăn nuôi, và người nuôi phải theo luật Việt Nam.
Vàng ô và các phẩm màu công nghiệp
Vàng ô (auramine O) là phẩm nhuộm công nghiệp, dùng cho vải, giấy, không phải chất cho người hay vật nuôi ăn. Nó từng bị phát hiện trộn vào thức ăn để da và mỡ vật nuôi có màu vàng đẹp mắt, nhất là ở gia cầm. Các cơ quan y tế coi vàng ô là chất có nguy cơ gây hại cho sức khoẻ lâu dài và nó bị cấm trong thức ăn chăn nuôi. Mọi loại "bột làm vàng da", "chất làm đẹp thịt" không có nhãn, không có trong danh mục được phép đều cần tránh xa.
Kháng sinh tăng trọng: chuyện của cả thế giới
Từ giữa thế kỷ 20, người ta phát hiện trộn một lượng nhỏ kháng sinh vào thức ăn giúp vật nuôi lớn nhanh hơn một chút. Cách làm này lan rộng nhiều thập kỷ. Về sau, giới khoa học và Tổ chức Y tế Thế giới cảnh báo: dùng kháng sinh liều thấp, kéo dài cho cả đàn tạo điều kiện chọn lọc vi khuẩn kháng thuốc, và vi khuẩn kháng thuốc có thể truyền sang người qua thực phẩm, môi trường, tiếp xúc.
- Thuỵ Điển cấm kháng sinh kích thích tăng trưởng từ năm 1986, là một trong những nước đi đầu.
- Liên minh châu Âu cấm toàn bộ kháng sinh dùng với mục đích kích thích tăng trưởng trong thức ăn chăn nuôi từ ngày 01/01/2006.
- Việt Nam: Luật Chăn nuôi 2018 (hiệu lực từ 01/01/2020) và nghị định hướng dẫn quy định loại bỏ kháng sinh với mục đích kích thích sinh trưởng khỏi thức ăn chăn nuôi từ ngày 01/01/2021. Kháng sinh trộn vào thức ăn với mục đích phòng bệnh cho vật nuôi chưa trưởng thành chỉ được dùng có điều kiện, theo lộ trình thu hẹp được quy định tới hết năm 2025. Quy định chi tiết đang áp dụng nên hỏi cán bộ chăn nuôi – thú y địa phương.
Phân biệt: chữa bệnh và kích thích tăng trọng
Cấm kháng sinh tăng trọng không có nghĩa là cấm chữa bệnh cho heo. Khi heo bệnh, việc dùng thuốc thú y thuộc về bác sĩ, cán bộ thú y: xác định bệnh, chọn thuốc, liều, thời gian dùng và thời gian ngưng thuốc trước khi xuất bán. Người nuôi không tự mua kháng sinh trộn cám "cho chắc", không dùng thuốc của người cho đàn heo. Bài này không hướng dẫn dùng thuốc; mọi câu hỏi về thuốc hãy hỏi thú y xã.
Vì sao lời mời chào vẫn tồn tại
Thương lái, lò mổ có lúc trả giá cao hơn cho heo nhiều nạc, mỡ mỏng, thịt đỏ. Áp lực đó tạo đất sống cho các loại "thuốc siêu nạc", "cám tăng trọng thần tốc" bán trôi nổi. Một số dấu hiệu nên cảnh giác:
- Sản phẩm không nhãn, nhãn tiếng nước ngoài không có nhãn phụ tiếng Việt, không có tên nhà sản xuất trong nước chịu trách nhiệm.
- Lời hứa phi thực tế: "nạc vượt hẳn sau vài tuần", "đỏ thịt, mỏng mỡ ngay", "không lo kiểm tra".
- Được bán riêng, "đưa tay", dặn không nói với ai.
- Khuyên dùng ở những tuần cuối trước khi xuất chuồng.
Gặp những lời mời như vậy, người nuôi có quyền từ chối và có thể báo cho cán bộ thú y, chăn nuôi xã hoặc cơ quan quản lý.
Hậu quả pháp lý — nói ý chính
- Sử dụng chất cấm trong chăn nuôi bị xử phạt vi phạm hành chính, có thể kèm buộc tiêu huỷ vật nuôi, sản phẩm.
- Bộ luật Hình sự có tội danh về vi phạm quy định an toàn thực phẩm, áp dụng cho cả hành vi sử dụng chất cấm trong chăn nuôi khi đủ yếu tố cấu thành.
- Cơ quan chức năng định kỳ lấy mẫu nước tiểu heo, thịt, thức ăn tại trại, lò mổ, chợ để kiểm tra chất cấm.
- Các chuỗi thu mua, chương trình VietGAP, hợp đồng chăn nuôi gia công thường có điều khoản cấm chất cấm và kiểm tra riêng.
Mức phạt cụ thể thay đổi theo văn bản hiện hành; hỏi cán bộ nông nghiệp xã nếu cần biết chi tiết.
Làm sao heo vẫn lớn tốt mà không cần "thuốc"
Những trại nuôi tốt không có bí mật nào ngoài làm đúng và đều tay:
| Đòn bẩy | Làm thế nào | Xem thêm |
|---|---|---|
| Giống | Heo lai có nguồn gốc rõ, có tiềm năng nạc | Danh mục Giống heo |
| Khẩu phần đúng giai đoạn | Đủ lysine, cân đối năng lượng | Bài đọc nhãn cám, khẩu phần theo giai đoạn |
| Nước uống | Đủ, sạch, núm chảy tốt | Bài nước uống cho heo |
| Chuồng mát, thông thoáng | Giảm stress nhiệt, heo ăn nhiều hơn | Danh mục Chuồng trại |
| Phòng bệnh | An toàn sinh học, vaccine theo hướng dẫn thú y | Danh mục Phòng bệnh |
| Phụ gia hợp pháp | Men tiêu hoá, chế phẩm vi sinh, axit hữu cơ có trong danh mục được phép | Hỏi kỹ thuật viên hãng thức ăn |
Người mua thịt nên biết gì
Không có cách nào nhìn bằng mắt mà khẳng định chắc thịt có chất cấm. Một số dấu hiệu được nói tới nhiều — lớp mỡ quá mỏng, thịt đỏ sẫm bất thường, thớ thịt rời — chỉ là gợi ý, vì giống heo, cách giết mổ cũng tạo ra khác biệt. Cách đáng tin hơn là mua thịt có nguồn gốc, có dấu kiểm soát giết mổ của cơ quan thú y, từ cơ sở có chứng nhận. Chất lượng thịt và các yếu tố ảnh hưởng tới màu, độ nạc được bàn trong danh mục Nuôi heo thịt.
Học thêm ở đâu
- Cục Chăn nuôi: danh mục chất cấm, danh mục thức ăn chăn nuôi được phép lưu hành, quy định về kháng sinh trong thức ăn.
- Cục Thú y: hướng dẫn sử dụng kháng sinh có trách nhiệm trong chăn nuôi, thời gian ngưng thuốc.
- Tổ chức Y tế Thế giới, FAO, WOAH: tài liệu về kháng kháng sinh theo cách tiếp cận "Một sức khoẻ".
- Cán bộ chăn nuôi – thú y xã: nơi hỏi và báo khi gặp lời mời chào chất cấm.
Câu hỏi thường gặp
Salbutamol trong chăn nuôi heo là gì?
Salbutamol là thuốc giãn phế quản cho người, bị dùng sai mục đích để trộn vào thức ăn heo nhằm tăng nạc, giảm mỡ. Nó nằm trong danh mục chất cấm trong chăn nuôi ở Việt Nam vì tồn dư trong thịt gây hại cho người ăn và làm heo suy yếu.
Vì sao cấm kháng sinh trong thức ăn chăn nuôi?
Dùng kháng sinh liều thấp kéo dài cho cả đàn để kích thích tăng trọng góp phần tạo ra vi khuẩn kháng thuốc, có thể lây sang người. Việt Nam loại kháng sinh kích thích sinh trưởng khỏi thức ăn chăn nuôi từ ngày 01/01/2021 theo Luật Chăn nuôi 2018.
Ractopamine có bị cấm ở Việt Nam không?
Có. Ractopamine được phép có kiểm soát ở một số nước như Mỹ, nhưng bị cấm ở Việt Nam, Liên minh châu Âu, Trung Quốc và Nga. Người chăn nuôi ở Việt Nam phải tuân theo danh mục chất cấm của Việt Nam.
Ăn thịt heo có chất tạo nạc bị sao?
Tồn dư chất nhóm beta-agonist, nhất là trong gan và nội tạng, có thể gây ngộ độc với các biểu hiện tim đập nhanh, run tay, đau đầu, buồn nôn. Người có bệnh tim, tăng huyết áp và phụ nữ mang thai đặc biệt nguy hiểm. Có biểu hiện bất thường sau ăn thì nên đi khám.
Heo bệnh có được dùng kháng sinh không?
Có, nhưng phải do bác sĩ, cán bộ thú y chỉ định đúng bệnh, đúng thuốc, đúng liều và tuân thủ thời gian ngưng thuốc trước khi xuất bán. Điều bị cấm là trộn kháng sinh vào thức ăn để kích thích tăng trọng.
