Thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh là cám đã đủ chất, đổ thẳng cho heo ăn, không cần thêm gì ngoài nước. Thức ăn đậm đặc là phần "cô đặc" giàu đạm, khoáng, vitamin, phải trộn thêm nguyên liệu năng lượng như ngô, cám gạo, tấm theo tỉ lệ nhà sản xuất in trên bao rồi mới cho ăn. Hoàn chỉnh tiện và đều chất lượng; đậm đặc tận dụng được ngô, lúa nhà làm ra nhưng đòi hỏi nguyên liệu tốt và trộn đúng. Chọn loại nào tuỳ quy mô, nguồn nguyên liệu và thời gian của người nuôi.
Ba loại thức ăn công nghiệp người nuôi heo hay gặp
| Loại | Cho ăn thế nào | Trong đó có gì | Ai hay dùng |
|---|---|---|---|
| Hỗn hợp hoàn chỉnh | Cho ăn trực tiếp | Đủ năng lượng, đạm, khoáng, vitamin theo giai đoạn | Trại vừa và lớn, hộ ít thời gian, heo con |
| Đậm đặc | Trộn với ngô, cám gạo, tấm… theo tỉ lệ in trên bao | Đạm cao, khoáng, vitamin, axit amin; năng lượng thấp so với hoàn chỉnh | Hộ có sẵn ngô, lúa, cám gạo |
| Bổ sung (premix khoáng – vitamin) | Trộn tỉ lệ rất nhỏ vào khẩu phần tự phối | Vitamin, khoáng vi lượng, có thể kèm axit amin | Người tự phối trộn toàn bộ |
Ba loại này là ba nấc của cùng một chiếc thang: càng xuống nấc dưới, người nuôi càng tự làm nhiều và càng chịu trách nhiệm nhiều về chất lượng khẩu phần.
Đậm đặc "đậm" ở chỗ nào
Hàm lượng đạm thô trên bao đậm đặc thường cao gấp hai đến ba lần cám hoàn chỉnh cùng giai đoạn, vì nó được tính để khi pha loãng với ngô, cám gạo (vốn nghèo đạm) thì hỗn hợp cuối cùng vừa đúng nhu cầu heo. Nghĩa là đậm đặc không phải để cho ăn trực tiếp. Cho heo ăn đậm đặc nguyên chất là thừa đạm, thừa khoáng, tốn tiền và có thể gây rối loạn tiêu hoá.
Tỉ lệ pha là thứ quan trọng nhất trên bao đậm đặc. Mỗi hãng, mỗi giai đoạn một tỉ lệ khác, thường ghi dạng "1 phần đậm đặc + bao nhiêu phần ngô + bao nhiêu phần cám gạo" kèm khối lượng heo áp dụng. Tỉ lệ đó được tính với ngô, cám gạo chất lượng trung bình; nếu nguyên liệu nhà mình kém hơn (ngô lép, cám gạo nhiều trấu), kết quả sẽ kém hơn mức hãng hứa.
So sánh để chọn: không có loại nào thắng tuyệt đối
| Tiêu chí | Hỗn hợp hoàn chỉnh | Đậm đặc + nguyên liệu nhà |
|---|---|---|
| Công sức | Ít: mở bao đổ máng | Phải xay, cân, trộn định kỳ |
| Độ đồng đều | Cao, mỗi bao như nhau | Tuỳ tay trộn và chất lượng nguyên liệu |
| Tận dụng nông sản nhà | Không | Có: ngô, lúa, tấm, cám gạo |
| Rủi ro nấm mốc | Thấp nếu bảo quản tốt | Cao hơn nếu ngô, cám gạo để lâu, ẩm |
| Dạng thức ăn | Thường có dạng viên, ít bụi, ít rơi vãi | Thường dạng bột, rơi vãi nhiều hơn |
| Phù hợp heo con | Rất phù hợp | Ít phù hợp — heo con cần thức ăn dễ tiêu, ổn định |
| Kiểm soát chi phí | Biết trước theo bao | Phải tự cộng giá trị nguyên liệu nhà vào |
Nhiều hộ dùng kết hợp: heo con và giai đoạn đầu dùng hỗn hợp hoàn chỉnh dạng viên, heo choai và vỗ béo chuyển sang đậm đặc trộn ngô nhà. Cách này phổ biến và hợp lý, miễn là đổi từ từ.
Bẫy "ngô nhà không mất tiền"
Khi so chi phí giữa hai cách, người nuôi hay tính ngô, lúa nhà làm ra bằng không. Thực ra ngô đó bán được, nên giá trị của nó là số tiền bạn bỏ không bán. Cách so đúng, viết bằng ký hiệu:
- Chi phí 1 kg hỗn hợp tự trộn = (khối lượng đậm đặc × giá đậm đặc + khối lượng ngô × giá ngô nếu bán ra + khối lượng cám gạo × giá cám gạo + chi phí xay, điện, công) ÷ tổng khối lượng hỗn hợp.
- Chi phí 1 kg tăng trọng = chi phí 1 kg thức ăn × số kg thức ăn cần cho 1 kg tăng trọng.
Dòng thứ hai mới quyết định. Một hỗn hợp tự trộn rẻ hơn mỗi kilogam nhưng heo ăn nhiều hơn mới tăng được một kilogam thì chưa chắc đã lợi. Muốn biết, phải ghi chép trên chính đàn của mình; cách lập sổ có trong danh mục Kinh tế trại.
Trộn đậm đặc đúng cách: bảy bước
- Đọc tỉ lệ đúng giai đoạn trên bao, đối chiếu khối lượng heo hiện tại.
- Kiểm tra nguyên liệu nhà: ngô khô, không mốc, không mọt; cám gạo mới, không mùi ôi dầu. Cám gạo để lâu dễ ôi vì giàu dầu, nhất là mùa nóng.
- Xay ngô vừa phải. Quá thô thì heo tiêu hoá kém, thấy hạt ngô trong phân; quá mịn thì bụi, dính, dễ loét dạ dày ở heo.
- Cân bằng cân, không đong bằng xô ước chừng. Một xô ngô xay và một xô đậm đặc không nặng bằng nhau.
- Trộn khô từ ít đến nhiều: trộn đậm đặc với một phần ngô trước cho đều, rồi mới đổ vào phần còn lại. Trộn tay trên nền sạch thì đảo nhiều lượt.
- Trộn đủ dùng vài ngày, không trộn cả tháng: hỗn hợp có ngô xay, cám gạo để lâu dễ mốc, ôi.
- Ghi lại tỉ lệ và ngày trộn vào sổ.
Dạng thức ăn và bảo quản
Viên hay bột
Thức ăn viên được ép qua nhiệt và hơi nước, ít bụi, ít rơi vãi, heo khó lựa ăn phần ngon bỏ phần dở. Tài liệu kỹ thuật thường ghi nhận thức ăn viên giúp giảm hao hụt so với dạng bột. Dạng bột rẻ hơn khi tự trộn nhưng dễ rơi vãi và bụi, ảnh hưởng hô hấp của cả heo lẫn người.
Ăn khô hay trộn nước
Nhiều hộ quen trộn cám với nước, nước gạo cho heo ăn ướt. Ăn ướt giảm bụi, heo ăn nhanh, nhưng thức ăn ướt để trong máng lâu, nhất là mùa nóng, dễ chua, mốc. Nếu cho ăn ướt: trộn đủ một bữa, rửa máng giữa các bữa, không để thức ăn ướt qua đêm. Dù ăn khô hay ướt, heo vẫn cần nước uống tự do riêng.
Bảo quản: điểm yếu của cả hai loại
- Kê cao, cách tường: bao cám đặt trên pallet gỗ, cách tường một khoảng, không đặt trực tiếp trên nền xi măng.
- Theo mùa: mùa nồm miền Bắc, kho cần kín để hơi ẩm không vào, mở cửa khi trời khô; mùa mưa miền Nam, chú ý mái dột, nước hắt; nắng nóng miền Trung, tránh kho mái tôn hầm hơi khiến dầu trong cám ôi nhanh.
- Chuột, gián, chim: vừa ăn hao vừa mang mầm bệnh vào cám. Kho phải che kín, có lưới.
- Nhập trước dùng trước: ghi ngày nhập bằng bút lên bao, xếp bao cũ ra ngoài.
- Bao cám đã dùng không mang qua lại giữa các trại, vì bao có thể mang mầm bệnh — đặc biệt trong vùng có dịch tả heo châu Phi.
Sai lầm hay gặp
- Cho heo ăn đậm đặc không pha, hoặc pha ít ngô hơn hướng dẫn "cho heo nhanh lớn".
- Pha đậm đặc heo thịt cho nái hoặc ngược lại.
- Đổi từ hoàn chỉnh sang đậm đặc (hoặc đổi hãng) trong một ngày, heo bỏ ăn, phân lỏng.
- Thêm nhiều rau, cám gạo vào cám hoàn chỉnh khiến khẩu phần loãng, mất cân đối mà vẫn nghĩ là đang cho ăn "cám tốt".
- Dùng ngô ẩm, mốc vì tiếc. Độc tố nấm mốc không mất khi phơi lại.
Học thêm ở đâu
- Nhân viên kỹ thuật của hãng thức ăn đang dùng: hỏi cụ thể tỉ lệ pha theo chất lượng ngô, cám gạo của nhà mình.
- Trạm khuyến nông và cán bộ kỹ thuật xã: tư vấn có nên chuyển sang đậm đặc khi nhà có sẵn nông sản.
- Trại mẫu, hợp tác xã chăn nuôi trong vùng: xem cách họ trộn, bảo quản, ghi chép.
Câu hỏi thường gặp
Thức ăn đậm đặc cho heo là gì?
Là loại thức ăn giàu đạm, khoáng, vitamin, được làm ra để trộn với nguyên liệu giàu năng lượng như ngô, cám gạo, tấm. Sau khi pha đúng tỉ lệ in trên bao, hỗn hợp mới đủ chất cho heo.
Có cho heo ăn trực tiếp cám đậm đặc được không?
Không nên. Đậm đặc nguyên chất thừa đạm và khoáng so với nhu cầu, vừa lãng phí vừa có thể gây rối loạn tiêu hoá. Luôn pha theo hướng dẫn của nhà sản xuất.
Nên dùng cám hoàn chỉnh hay cám đậm đặc cho heo con?
Heo con thường được khuyên dùng thức ăn hỗn hợp hoàn chỉnh dành riêng cho heo con, vì cần thức ăn dễ tiêu và ổn định. Đậm đặc trộn ngô nhà hợp hơn với heo choai và heo vỗ béo.
Trộn đậm đặc với ngô có rẻ hơn mua cám hoàn chỉnh không?
Còn tuỳ. Phải tính giá trị ngô nhà như khi đem bán, cộng công trộn và so chi phí trên mỗi kilogam heo tăng trọng, không chỉ so giá mỗi kilogam thức ăn. Ghi chép trên đàn của mình là cách trả lời chắc nhất.
Cám trộn sẵn để được bao lâu?
Hỗn hợp tự trộn có ngô xay và cám gạo nên trộn đủ dùng trong vài ngày, vì dễ mốc và ôi. Cám bao còn nguyên dùng trong hạn ghi trên nhãn, bảo quản nơi khô ráo, kê cao.
