Chuồng heo (lợn) kín làm mát là chuồng được che kín hai bên, một đầu lắp tấm làm mát có nước chảy qua, đầu kia lắp quạt hút. Quạt kéo không khí đi xuyên qua tấm giấy ướt, nước bốc hơi lấy bớt nhiệt nên gió vào chuồng mát hơn ngoài trời, rồi thổi dọc qua lưng heo trước khi bị hút ra. Kiểu chuồng này giữ heo mát và ổn định hơn chuồng hở, nhưng phụ thuộc hoàn toàn vào điện: mất điện giữa trưa hè mà không có máy phát là thảm hoạ.
Nguyên lý: làm mát bằng bốc hơi và gió
Heo có rất ít tuyến mồ hôi hoạt động, gần như không làm mát được bằng đổ mồ hôi như người. Chúng thải nhiệt chủ yếu qua thở và qua da khi tiếp xúc với nền mát, nước, gió. Chuồng kín làm mát tận dụng hai cơ chế cùng lúc:
- Bốc hơi nước: không khí nóng đi qua tấm làm mát ướt, nước bốc hơi hút nhiệt khỏi không khí. Không khí càng khô, bốc hơi càng mạnh, nhiệt độ càng hạ nhiều.
- Tốc độ gió: gió lướt qua lưng heo mang nhiệt đi, heo cảm thấy mát hơn so với nhiệt kế chỉ. Người ta gọi đó là nhiệt độ cảm nhận, giống như ngồi trước quạt.
Hệ quả quan trọng: ở nơi và thời điểm ẩm cao, như những ngày mưa dầm miền Nam hay nồm miền Bắc, tấm làm mát hạ nhiệt kém hơn hẳn. Lúc đó gió mới là thứ chính giữ cho heo mát, và nước trên tấm có khi còn làm chuồng ẩm thêm.
Các bộ phận chính
| Bộ phận | Việc của nó | Điều cần để ý |
|---|---|---|
| Tấm làm mát (giấy tổ ong, cooling pad) | Cho không khí đi qua phần giấy ướt | Phải ướt đều, không khô mảng; rêu, cặn vôi làm nghẹt |
| Máng nước, bơm, ống phân phối | Đưa nước lên đỉnh tấm, gom nước chảy xuống | Bể nước có nắp, lưới lọc rác; nước sạch |
| Quạt hút | Tạo áp suất âm, kéo gió đi dọc chuồng | Cánh, dây curoa, cửa chớp phải sạch và chạy êm |
| Bạt hoặc vách kín hai bên, trần | Ép gió đi đúng đường từ tấm tới quạt | Lỗ thủng làm gió đi tắt, cuối chuồng nóng |
| Bộ điều khiển, cảm biến nhiệt | Bật tắt quạt theo bậc, bật bơm | Đặt cảm biến ở độ cao lưng heo, không treo sát mái |
| Máy phát điện dự phòng, báo động | Giữ quạt chạy khi mất điện | Chạy thử định kỳ, kiểm dầu, ắc quy |
Diện tích tấm, số quạt, công suất quạt phụ thuộc chiều dài, tiết diện chuồng, số heo và khí hậu từng vùng. Phần tính toán này nên để đơn vị lắp đặt làm, kèm bản tính cụ thể. Người nuôi chỉ cần hiểu đủ để kiểm tra lại họ.
Chuồng phải thật kín mới mát
Sai lầm phổ biến nhất của chuồng kín là không kín. Quạt hút kéo không khí từ chỗ nào dễ nhất. Nếu bạt bên hông hở, cửa lối đi mở, trần thủng, gió sẽ vào từ đó thay vì đi qua tấm làm mát. Kết quả là đầu chuồng gần tấm thì mát, giữa và cuối chuồng nóng hầm, tấm làm mát ướt mà chẳng có tác dụng.
Cách thử đơn giản: buổi trưa, quạt chạy hết, đi dọc chuồng cầm một dải ni lông mảnh hoặc cảm nhận bằng tay ở từng khe bạt, khe cửa. Chỗ nào có gió lùa vào là chỗ rò. Dán lại, khép cửa có lò xo tự đóng.
Lắp trần thấp (thường bằng bạt hoặc tấm cách nhiệt) dưới mái giúp thu hẹp tiết diện, gió đi nhanh hơn và mái nóng không hấp xuống lưng heo.
Vận hành theo ngày và theo mùa
Bật quạt theo bậc
Không cần chạy hết quạt cả ngày. Bộ điều khiển thường chia bậc: trời mát chỉ chạy một hai quạt để đổi khí, trời nóng lên thì tăng dần, nóng nữa mới bật bơm tấm làm mát. Ban đêm và mùa lạnh vẫn phải giữ ít nhất một quạt chạy để thải hơi ẩm, khí amoniac. Chuồng kín mà tắt hết quạt thì không khí trong chuồng xấu đi rất nhanh.
Nhiệt độ nhắm tới
Tài liệu kỹ thuật thường đưa khoảng nhiệt thích hợp như sau, chỉ để tham khảo:
- Heo thịt lớn: khoảng 18–24 °C, chịu được tới gần 27–28 °C nếu có gió.
- Heo con sau cai sữa: ấm hơn, khoảng 26–28 °C ở tuần đầu rồi hạ dần.
- Nái chửa và nái đẻ: khoảng 18–22 °C cho nái, trong khi ô úm của heo con phải ấm hơn nhiều.
Chuồng có cả nái và heo con theo mẹ là khó nhất: nái cần mát, heo con cần nóng. Giải pháp là làm mát toàn chuồng cho nái, sưởi cục bộ trong ô úm cho heo con. Phần ô úm viết ở bài chuồng đẻ.
Mùa nồm và mưa dầm
Khi độ ẩm ngoài trời đã rất cao, bật bơm tấm làm mát ít tác dụng hạ nhiệt mà làm ẩm chuồng. Nhiều trại tắt bơm, chỉ chạy quạt. Theo dõi nền chuồng: nền ướt rịn, heo bẩn, đó là dấu hiệu nên giảm nước tấm.
Mất điện: kịch bản phải tập trước
Trong chuồng kín, heo sống nhờ quạt. Mất điện vào trưa nắng, nhiệt và khí độc tăng rất nhanh. Người nuôi chuồng kín lâu năm đều có quy tắc:
- Có máy phát điện đủ tải cho quạt, đặt gần, có công tắc chuyển nguồn, ai trong nhà cũng biết bật.
- Có báo động mất điện, quá nhiệt gửi về điện thoại hoặc chuông kêu trong nhà.
- Có phương án mở chuồng: bạt bên hông cuộn lên được nhanh để chuyển sang chuồng hở trong lúc chờ.
- Chạy thử máy phát theo lịch, kể cả khi lâu không mất điện. Máy để lâu không chạy hay hỏng đúng lúc cần.
Bảo dưỡng: việc hằng tuần và hằng lứa
- Hằng ngày: nhìn tấm làm mát có ướt đều không, nghe quạt có tiếng lạ, đọc nhiệt độ cao nhất thấp nhất trong ngày.
- Hằng tuần: vệ sinh lưới lọc bể nước, kiểm dây curoa quạt, lau cửa chớp quạt bám bụi.
- Định kỳ: xả, cọ bể nước tấm làm mát; nước đọng lâu sinh rêu, tảo bám lên giấy làm nghẹt khe. Nước có nhiều vôi thì cặn trắng bám nhanh.
- Mỗi khi để chuồng trống giữa hai lứa: rửa tấm theo hướng dẫn nhà sản xuất (xịt nhẹ, không dùng vòi áp lực cao làm rách giấy), vệ sinh quạt, kiểm bạt, sát trùng chuồng.
Không đổ hoá chất sát trùng tuỳ tiện vào bể nước tấm làm mát nếu chưa hỏi nhà cung cấp, vì một số chất làm hỏng giấy.
Chuồng kín có hợp với mọi hộ không
Không phải hộ nào cũng nên làm chuồng kín. Những điều cần cân nhắc:
- Quy mô: chuồng kín đáng làm khi số heo đủ nhiều để khoản đầu tư quạt, tấm, máy phát được dùng hết công suất. Hộ nuôi vài con thường chọn chuồng hở chống nóng tốt.
- Điện ổn định: nơi điện chập chờn thì chi phí máy phát và dầu tăng nhiều.
- Người trông: chuồng kín cần người hiểu thiết bị, có mặt khi có báo động.
- Chuồng cũ cải tạo: chuồng hở cũ có thể quây bạt làm kín, nhưng phải tính lại tiết diện, độ dài; chuồng quá dài hoặc quá rộng thì cuối chuồng vẫn nóng.
Cách tính chi phí và so sánh hiệu quả đầu tư nằm ở danh mục kinh tế trại.
Bắt tay làm: kiểm chuồng kín trong mười phút
- Đặt một nhiệt kế ở đầu chuồng (gần tấm), một ở giữa, một ở cuối (gần quạt), cao ngang lưng heo.
- Trưa nắng, đọc cả ba. Chênh lệch giữa đầu và cuối quá lớn là gió không đủ hoặc chuồng rò.
- Đi dọc hai bên tìm chỗ gió lùa vào qua khe bạt.
- Nhìn tấm làm mát: có mảng khô, mảng đóng rêu không.
- Nhìn heo: con nào nằm duỗi rải đều là ổn; con nào thở dốc, há miệng, dồn về phía tấm là chuồng đang quá nóng.
Thấy heo thở há miệng hàng loạt, nằm li bì không dậy ăn dù đã chỉnh quạt, nước, thì gọi thú y ngay, vì sốc nhiệt và bệnh có sốt cao nhìn bên ngoài có thể giống nhau.
Học thêm ở đâu
Các trại mẫu chuồng kín do khuyến nông tỉnh hoặc các công ty thức ăn chăn nuôi giới thiệu là nơi nên xin đến xem lúc trưa hè, khi hệ thống chạy hết công suất. Hỏi chủ trại họ đã từng mất điện bao lâu và xử lý thế nào. Tài liệu kỹ thuật của Viện Chăn nuôi, Trung tâm Khuyến nông quốc gia có phần môi trường chuồng nuôi. Khi thuê lắp đặt, đề nghị đơn vị lắp đưa bản tính số quạt và diện tích tấm, kèm lịch bảo dưỡng.
Câu hỏi thường gặp
Tấm làm mát chuồng heo hoạt động thế nào?
Nước chảy từ trên xuống làm ướt tấm giấy tổ ong, quạt hút ở đầu kia kéo không khí đi qua tấm. Nước bốc hơi lấy nhiệt nên gió vào chuồng mát hơn ngoài trời. Không khí càng khô thì hiệu quả hạ nhiệt càng rõ.
Vì sao chuồng kín mà cuối chuồng vẫn nóng?
Thường do chuồng không kín, gió vào tắt qua khe bạt, cửa, trần thay vì đi qua tấm làm mát. Cũng có thể do quạt không đủ, tấm bị khô mảng hoặc nghẹt rêu. Đo nhiệt ở đầu, giữa, cuối chuồng để tìm nguyên nhân.
Chuồng heo kín mất điện thì làm sao?
Phải có máy phát điện đủ tải cho quạt và báo động mất điện. Trong lúc chờ, cuộn bạt hai bên để chuyển sang chuồng hở. Chuồng kín không có nguồn dự phòng là rủi ro rất lớn vào mùa nóng.
Mùa mưa có nên bật tấm làm mát không?
Khi không khí đã rất ẩm, tấm làm mát hạ nhiệt kém và có thể làm chuồng ẩm thêm. Nhiều trại chỉ chạy quạt, tắt bơm. Nhìn nền chuồng và dáng heo để quyết định.
Hộ nuôi vài con có nên làm chuồng kín không?
Thường không cần. Chuồng kín cần quạt, tấm làm mát, máy phát và người trông thiết bị, hợp với quy mô đủ lớn. Hộ nhỏ chống nóng tốt cho chuồng hở là đủ.
