Chỗ làm chuồng heo (lợn) tốt là chỗ cao ráo không ngập, thoát nước về một phía, đón gió mát mùa hè mà tránh được gió lạnh mùa đông, và nằm tách khỏi nhà ở, giếng nước, đường làng. Chọn sai chỗ thì chuồng xây đẹp mấy cũng ẩm, hôi, heo hay ốm, và hàng xóm sớm muộn sẽ phàn nàn. Cái nền đất và cái hướng gió là thứ khó sửa nhất về sau, nên đáng bỏ công đi xem kỹ trước khi đổ móng.
Bốn câu hỏi trước khi chọn đất
Người nuôi lâu năm thường đi một vòng quanh khu đất định làm chuồng và tự hỏi bốn câu. Nếu câu nào trả lời "không chắc", hãy chờ thêm một mùa mưa để nhìn tận mắt.
- Mưa to nhất năm, nước đọng tới đâu? Hỏi người già trong xóm, nhìn vết bùn trên tường, gốc cây. Nền chuồng phải cao hơn mức đó.
- Nước thải sẽ chảy đi đâu? Phải có chỗ đặt hầm xử lý, ao lắng hoặc bể chứa ở phía thấp, không chảy sang vườn, giếng hay ngõ nhà người khác.
- Gió chính mùa hè và mùa đông thổi từ hướng nào? Mùi theo gió mà đi. Nhà mình và nhà hàng xóm không được nằm cuối hướng gió chính.
- Xe chở cám, chở heo vào ra lối nào? Xe ngoài vào tận cửa chuồng là đem mầm bệnh vào tận cửa. Cần một điểm giao nhận ở rìa khu nuôi.
Nền đất: cao, chắc, thoát nước
Đất làm chuồng nên là chỗ cao, đất thịt hoặc đất pha cát, không phải ruộng trũng vừa san lấp. Đất mới đổ thường lún không đều, nền bê tông nứt chân chim, nước tiểu ngấm xuống rồi bốc mùi lên quanh năm. Nếu buộc phải làm trên đất mới lấp, nên để đất tự lún qua một mùa mưa, đầm kỹ từng lớp rồi mới đổ móng.
Mặt nền chuồng nên nâng cao hơn mặt đất xung quanh, đủ để mưa to không tràn vào. Nhiều hộ ở đồng bằng sông Cửu Long và vùng chiêm trũng Bắc Bộ nâng hẳn chuồng lên cao hơn mức lũ quen thuộc, vì một lần nước vào chuồng là mất cả đàn lẫn cám. Còn chuyện chuẩn bị chuồng khi có bão lớn, sơ tán heo lúc lũ về là việc ứng phó thiên tai, cần theo thông báo của chính quyền địa phương.
Mạch nước ngầm cũng phải tính. Đất mà đào xuống một chút đã gặp nước thì không hợp để đào hầm chứa phân hay hầm khí sinh học, vì hầm dễ bị đẩy nổi, nứt, và nước thải dễ thấm ngược vào nguồn nước giếng.
Hướng chuồng theo ba miền
Nguyên tắc chung: dãy chuồng nên quay mặt dài về hướng đón gió mát mùa hè và che được nắng gắt buổi chiều. Ở phần lớn nước ta, hướng Nam hoặc Đông Nam là hướng được tài liệu khuyến nông khuyên nhiều nhất. Tuy vậy địa hình từng nơi khác nhau, nên lấy hướng gió thật tại chỗ làm chuẩn.
| Vùng | Cái cần né | Gợi ý hướng và cách che |
|---|---|---|
| Miền Bắc | Gió mùa Đông Bắc lạnh khô, nồm ẩm cuối đông đầu xuân | Mặt chuồng quay Nam hoặc Đông Nam; phía Bắc và Đông Bắc xây tường kín hoặc có bạt che; trồng hàng cây chắn gió |
| Miền Trung | Gió Tây khô nóng (gió Lào), bão từ biển vào | Hạn chế mở rộng về phía Tây; mái chắc, giằng kỹ; nhiều bóng cây quanh chuồng |
| Miền Nam | Nắng gắt quanh năm, mùa mưa ẩm kéo dài | Ưu tiên thông thoáng, mái cao, hiên rộng che mưa tạt; dãy chuồng chạy dài theo hướng Đông – Tây để nắng ít rọi vào ô |
Một mẹo đơn giản: cắm vài cọc cao buộc dây ni lông mảnh ở chỗ định làm chuồng, quan sát hướng bay của dây vào buổi chiều mùa hè và sáng sớm mùa đông. Làm trong vài tuần sẽ có hình dung đúng hơn là đoán.
Khoảng cách với nhà ở, giếng nước, đường đi
Đây là chỗ người ta hay hỏi "bao nhiêu mét". Pháp luật về chăn nuôi có quy định khoảng cách cho trang trại tới khu dân cư, trường học, nguồn nước, và các quy định này khác nhau theo quy mô nuôi, lại có thể được sửa đổi. Vì vậy không nên lấy một con số truyền miệng làm chuẩn. Hãy hỏi cán bộ nông nghiệp xã trước khi xây, nhất là khi định nuôi từ vài chục con trở lên.
Với hộ nuôi ít con, những điều sau gần như ai làm lâu cũng đồng ý:
- Chuồng tách hẳn khỏi nhà ở, không chung vách, không nằm dưới gầm nhà sàn như cách nuôi xưa ở một số vùng cao. Luật Chăn nuôi cũng yêu cầu chuồng nuôi nông hộ tách biệt nơi ở của người.
- Giếng nước ăn ở phía cao hơn và càng xa chuồng, xa hầm chứa phân càng tốt. Nước thải ngấm theo mạch đất là chuyện có thật.
- Không làm chuồng sát đường làng, ngõ đi chung. Người, xe, heo của nhà khác đi qua là đường vào của mầm bệnh.
- Có đủ đất phía thấp cho hầm xử lý, ao lắng, chỗ ủ phân. Nhiều hộ xây chuồng xong mới thấy không còn chỗ làm hầm.
Chừa chỗ cho an toàn sinh học ngay từ bản vẽ
Trại nhỏ ít khi bị dịch vì chuồng xấu, mà hay bị vì người, xe, dụng cụ đi lại lung tung. Lúc chọn đất là lúc rẻ nhất để chia khu cho đúng. Một khu nuôi gọn gàng thường có:
- Hàng rào bao quanh khu chuồng, có một cổng chính duy nhất.
- Khu đệm ở cổng: chỗ thay ủng, rửa tay, hố hoặc khay sát trùng chân.
- Điểm giao nhận ở rìa: xe cám dừng ngoài hàng rào; heo xuất bán dắt qua cầu cân hoặc lối riêng ra xe, không cho người mua vào chuồng.
- Kho cám khô ráo, kê cao, kín chuột, gần cổng để không phải chở cám qua giữa chuồng.
- Ô cách ly ở cuối hướng gió, cách xa dãy chính, cho heo mới mua về hoặc heo ốm.
Cách tổ chức hàng rào, sát trùng và quy định người ra vào được viết kỹ ở danh mục phòng bệnh. Ở đây chỉ cần nhớ: vẽ sẵn những ô đó lên giấy trước khi xây, đừng để chuồng chiếm hết đất rồi mới chen vào.
Điện, nước và đường thoát nước
Chuồng heo dùng nước rất nhiều: heo uống, rửa chuồng, làm mát. Nguồn nước phải đủ cả mùa khô. Ở miền Trung và Tây Nguyên, nhiều trại phải khoan giếng sâu hoặc xây bể chứa lớn vì cuối mùa khô giếng nông cạn. Bể nước nên đặt cao để tự chảy xuống núm uống, có nắp đậy, dễ cọ rửa.
Điện phải tính tải cho đèn sưởi heo con, quạt, bơm. Dây điện đi trong ống, treo cao, xa tầm heo. Heo con rất hay gặm dây. Trại có quạt hút và tấm làm mát thì không thể thiếu nguồn điện dự phòng.
Đường thoát nước nên tính sao cho nước mưa và nước thải đi hai đường riêng. Nước mưa trên mái và sân sạch thì cho chảy ra rãnh thoát chung. Nước rửa chuồng có phân thì gom về hầm, bể xử lý. Hai thứ gộp vào nhau thì mùa mưa hầm xử lý bị tràn, phân trôi ra ngoài. Đây là sai lầm rất phổ biến ở trại tự làm.
Những sai lầm hay gặp khi chọn chỗ
- Làm chuồng ở góc vườn khuất, xa nhà quá: tiện cho mùi nhưng đêm nái đẻ, heo kêu không ai nghe, trộm dễ vào. Nên đủ xa để không hôi, đủ gần để nghe được tiếng heo.
- Đặt chuồng ở đầu hướng gió so với nhà mình, rồi cả năm ngửi mùi.
- Làm trên đất trũng vì đất đó rẻ hoặc bỏ không. Tiền nâng nền, tiền thiệt hại mỗi mùa mưa thường nhiều hơn tiền chênh của mảnh đất.
- Không chừa chỗ mở rộng. Hộ nuôi ăn nên làm ra thường muốn thêm dãy, nhưng cách bố trí cũ không cho thêm mà vẫn giữ được lối đi một chiều.
- Không hỏi xã trước. Có nơi đã quy hoạch khu dân cư, khu không được phép chăn nuôi; xây xong mới biết là mất trắng.
Bắt tay làm: bảng kiểm một buổi đi xem đất
Mang theo sổ, la bàn trên điện thoại và đi một vòng với bảng kiểm này:
- Ghi hướng Bắc – Nam, phác vị trí nhà ở, giếng, đường, nhà hàng xóm gần nhất.
- Đánh dấu chỗ cao nhất và thấp nhất; hỏi mức nước những trận mưa lớn mấy năm gần đây.
- Đào thử một hố nhỏ ở chỗ định đặt hầm xử lý, xem có gặp nước ngầm sớm không.
- Ghi hướng gió mùa hè và mùa đông theo lời người trong xóm, đối chiếu với dây buộc thử.
- Xem đường dây điện gần nhất, nguồn nước mùa khô.
- Vẽ thử khu nuôi: chuồng, kho cám, ô cách ly, cổng, khu đệm, hầm, ao lắng, chỗ ủ phân.
- Đem bản vẽ lên hỏi cán bộ nông nghiệp xã: chỗ này có được phép nuôi không, quy mô định nuôi phải kê khai hay xin giấy gì.
Học thêm ở đâu
Trung tâm Khuyến nông tỉnh thường có tài liệu và lớp tập huấn miễn phí về xây dựng chuồng trại chăn nuôi heo nông hộ. Nếu có dịp, nên đi xem một vài trại mẫu được khuyến nông giới thiệu trong cùng tỉnh, vì khí hậu và địa hình giống mình. Các tài liệu của Viện Chăn nuôi và giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có phần thiết kế chuồng, phù hợp với người muốn hiểu sâu nguyên lý. Việc thiết kế chi tiết từng ô chuồng, mái, rãnh được viết ở bài thiết kế chuồng heo hộ gia đình trong cùng danh mục.
Câu hỏi thường gặp
Chuồng heo nên quay hướng nào?
Ở phần lớn Việt Nam, hướng Nam hoặc Đông Nam được khuyên nhiều nhất vì đón gió mát mùa hè và tránh gió mùa Đông Bắc. Miền Trung cần tránh mở rộng về phía Tây vì gió khô nóng. Hướng gió thật tại chỗ quan trọng hơn mọi quy tắc chung, nên quan sát vài tuần trước khi xây.
Chuồng heo cách nhà ở bao nhiêu mét là đủ?
Pháp luật có quy định khoảng cách cho trang trại, khác nhau theo quy mô và có thể được sửa đổi, nên đừng dựa vào con số truyền miệng. Với hộ nuôi ít con, chuồng phải tách biệt nơi ở, không chung vách, và không nằm cuối hướng gió của nhà mình hay hàng xóm. Hỏi cán bộ nông nghiệp xã để biết quy định áp dụng cho nơi mình.
Có nên làm chuồng heo trên đất ruộng trũng không?
Không nên nếu có lựa chọn khác. Đất trũng dễ ngập, nền lún nứt, ẩm quanh năm và khó làm hầm xử lý chất thải. Nếu buộc phải dùng, cần nâng nền cao hơn mức nước lớn nhất, để đất lún ổn định rồi mới xây.
Có cần hỏi xã trước khi làm chuồng heo không?
Nên hỏi. Có nơi nằm trong khu vực không được phép chăn nuôi theo quyết định của tỉnh, và hoạt động chăn nuôi từ một quy mô nhất định phải kê khai. Hỏi trước một buổi đỡ được rủi ro xây xong phải dỡ.
Nước mưa và nước rửa chuồng có nên cho chảy chung không?
Không. Nên tách hai đường: nước mưa sạch cho ra rãnh chung, nước rửa chuồng có phân thì gom về hầm hoặc bể xử lý. Gộp chung thì mùa mưa hầm xử lý bị tràn và phân trôi ra ngoài.
