Chống nóng cho chuồng heo hở mùa hè: mái, quạt, phun sương và cách chăm

Chống nóng cho chuồng heo (lợn) hở mùa hè gồm ba lớp việc: chặn nhiệt từ mái và nắng chiếu vào, tăng gió và làm mát cho heo, rồi điều chỉnh cách chăm như giảm mật độ, cho ăn giờ mát, đủ nước mát. Làm tốt cả ba lớp thì heo vẫn ăn, vẫn lớn qua những tuần nóng nhất. Bỏ lớp nào, heo sẽ báo ngay bằng thở dốc, bỏ ăn bữa trưa và nằm dồn vào chỗ ướt.

Heo chịu nóng kém hơn người nghĩ

Heo có lớp mỡ dưới da dày và gần như không làm mát bằng mồ hôi. Heo lớn và nái càng nặng càng khó chịu nóng. Khi nóng, heo tự tìm cách: nằm duỗi dài trên nền mát, tách xa nhau, lăn vào chỗ ướt, thở nhanh. Người chăn nhìn những dấu hiệu này để biết chuồng đang nóng tới mức nào.

Đếm nhịp thở là cách đo dễ nhất: đứng ngoài ô, đếm số lần sườn heo phập phồng trong một phút. So với lúc sáng sớm mát trời. Nhịp thở tăng gấp đôi, gấp ba là heo đang chịu nóng nặng.

Lớp một: chặn nhiệt từ mái và nắng

Phần lớn nhiệt trong chuồng hở đến từ mái bị nắng nung và nắng chiếu xiên vào ô buổi chiều.

• Mái cách nhiệt: tôn có lớp xốp hoặc PU, hoặc làm thêm lớp trần bạt, trần tôn lạnh bên dưới, cách mái một khoảng để khí nóng thoát.
• Sơn trắng hoặc phủ màu sáng mặt trên mái: mái màu sáng hấp ít nhiệt hơn mái sẫm.
• Phủ lá, lưới che nắng trên mái: nhiều hộ miền Trung phủ lưới đen hoặc rơm lên mái tôn mùa nắng. Phải buộc chắc vì mùa bão gió dễ cuốn.
• Tưới mái: ống nước đục lỗ chạy dọc nóc, tưới vào giờ nắng gắt. Nước bốc hơi kéo nhiệt mái xuống rất nhanh. Nên tưới ngắt quãng, đủ ướt mái, nước chảy xuống phải gom về rãnh mưa, không đổ vào ô.
• Che nắng chiều: phía Tây treo rèm bạt, lưới, hoặc trồng hàng cây. Miền Trung có gió Tây khô nóng, phía này nên che kín hơn.
• Trồng cây bóng mát quanh chuồng: cây cách mái đủ xa để không đổ cành lên mái khi có gió lớn và không che hết gió.

Lớp hai: thêm gió và làm mát cho heo

Quạt

Quạt treo thổi dọc chuồng hoặc thổi chéo xuống ô giúp heo thải nhiệt. Treo đủ cao để heo không với tới, dây điện đi trong ống. Quạt chỉ có ích khi gió lướt tới lưng heo nằm; treo quá cao, thổi lên trần thì vô ích.

Phun sương và nhỏ giọt

Phun sương trên ô hoặc nhỏ giọt lên vai heo làm ướt da, gió thổi qua mang nhiệt đi. Hai điều cần nhớ:

• Phun ngắt quãng: phun một lúc, nghỉ một lúc cho nước kịp bốc hơi. Phun liên tục thì nền ướt sũng, chuồng ẩm, heo bẩn, không mát thêm.
• Phải có gió: ướt mà không có gió thì nước không bốc hơi, chuồng thành nồi hấp. Ở miền Nam những ngày oi ẩm, phun sương nhiều khi có hại hơn có lợi.

Với nái nuôi con, nhỏ giọt lên vùng vai, cổ nái là cách hay dùng, vì không làm ướt ô úm của heo con.

Tắm heo

Nhiều hộ quen tắm heo bằng vòi nước vào trưa nóng. Cách này mát tức thời nhưng tốn nhiều nước, làm nước thải tăng vọt, và nếu dội nước lạnh đột ngột lên con heo đang rất nóng thì có thể gây sốc. Nếu tắm, nên tắm vào lúc nóng vừa, dội từ chân lên, đừng xịt mạnh vào đầu. Nhiều trại đã bỏ tắm, chuyển sang nhỏ giọt và quạt.

Ô tắm, vũng nước

Một số hộ làm một hố nước nông trong ô cho heo lăn. Heo rất thích, nhưng hố nhanh bẩn, thành nơi lây bệnh và ruồi muỗi. Nếu làm, phải thay nước thường xuyên và nằm ở phía thấp gần rãnh.

Lớp ba: điều chỉnh cách chăm mùa nóng

• Giảm mật độ: ô chật vào mùa hè làm heo nóng nhanh vì thân nhiệt của chính đàn. Tách bớt hoặc bán sớm những con đã đủ cân.
• Cho ăn giờ mát: dời bữa chính sang sáng sớm và chiều tối. Heo tiêu hoá cũng sinh nhiệt, ăn giữa trưa là cộng thêm nóng.
• Nước mát, đủ lưu lượng: ống nước phơi nắng làm nước tới núm uống nóng ran. Chôn ống hoặc che ống, bể nước đặt trong bóng râm. Kiểm từng núm uống có ra đủ nước không, vì mùa nóng heo uống nhiều hơn hẳn. Lượng nước cho từng loại heo được bàn ở danh mục thức ăn.
• Không vận chuyển, bắt heo, ghép đàn vào giờ nắng: làm vào sáng sớm hoặc tối.
• Theo dõi nái chửa cuối kỳ và nái đẻ: đây là nhóm dễ bị nặng nhất khi nóng.

Ba miền, ba kiểu nóng

Miền Bắc nóng ẩm dồn vào các tháng giữa hè, có những đợt nắng nóng kéo dài kèm đêm cũng nóng. Đêm không hạ nhiệt thì heo không kịp hồi sức, nên quạt ban đêm rất quan trọng.

Miền Trung có gió Tây khô nóng thổi theo đợt, không khí khô nên phun sương và tưới mái phát huy tốt. Che kín phía Tây, phủ mái, trồng cây là ưu tiên.

Miền Nam nóng gần như quanh năm, mùa mưa thì oi ẩm. Ưu tiên chuồng mái cao, thoáng, quạt nhiều; dùng phun sương thận trọng vào những ngày ẩm.

Sai lầm hay gặp

• Lắp phun sương mà không có quạt, chuồng ướt và hầm hơi.
• Đóng kín bạt vì sợ mưa tạt, rồi quên mở khi nắng lên.
• Để ống nước chạy trên mái tôn, nước tới heo nóng như nước pha trà.
• Tăng đàn đúng mùa hè, ô vốn vừa thành chật.
• Thấy heo bỏ ăn vào trưa nóng, vội nghĩ là bệnh rồi tự mua thuốc về cho uống, trong khi nguyên nhân là nóng. Ngược lại, cũng có lúc heo sốt vì bệnh mà người nuôi tưởng chỉ do nóng.

Cách phân biệt thô: nếu buổi sáng mát heo ăn tốt, chiều mát lại ăn, chỉ trưa mới bỏ bữa, nhiều khả năng là do nóng. Nếu heo bỏ ăn cả lúc mát, nằm riêng một góc, da đỏ, hoặc nhiều con cùng biểu hiện bất thường, thì cách ly con đó và gọi thú y. Bệnh chỉ được viết sâu ở danh mục phòng bệnh.

Bắt tay làm: lịch chống nóng một ngày hè

1. Sáng sớm: cho ăn bữa chính, kiểm núm uống, xả nước cũ trong ống.
2. Giữa buổi sáng: kéo rèm phía nắng, bật quạt, bắt đầu tưới mái nếu nắng gắt.
3. Trưa: phun sương hoặc nhỏ giọt ngắt quãng, đếm nhịp thở vài con, không cho ăn thêm.
4. Chiều: giữ rèm phía Tây, kiểm nước mát.
5. Chiều tối: cho ăn bữa thứ hai, mở rèm cho thoáng, dọn chuồng khô.
6. Đêm: giữ quạt chạy nếu trời vẫn nóng, nhìn đàn một lượt trước khi ngủ.

Học thêm ở đâu

Khuyến nông tỉnh thường ra khuyến cáo chống nóng cho vật nuôi trước mùa hè, có cả cách làm cụ thể cho từng vùng. Đài khí tượng địa phương báo trước các đợt nắng nóng, gió Tây; đó là lúc chuẩn bị. Hỏi những hộ nuôi heo lâu năm trong xã đã làm mái, rèm, phun thế nào, vì họ đã thử qua đúng thời tiết nơi mình. Nếu chuồng hở không đủ mát và quy mô lớn dần, bài chuồng kín làm mát trong danh mục này mô tả bước tiếp theo.