Lở mồm long móng ở heo: dấu hiệu, khai báo và tiêm phòng đúng type

Lở mồm long móng (LMLM) ở heo là bệnh do virus gây ra, lây rất nhanh giữa các loài guốc chẵn: heo, trâu, bò, dê, cừu. Dấu hiệu đặc trưng ở heo là sốt, rồi nổi mụn nước ở vành móng, kẽ móng, mõm, lưỡi, núm vú; heo đau chân, đi khập khiễng, nằm nhiều, nặng có thể bong móng; heo con theo mẹ có thể chết đột ngột. Bệnh phải khai báo, không có thuốc đặc trị virus, phòng bằng vaccine đúng type virus theo hướng dẫn thú y và an toàn sinh học. Bệnh này không phải bệnh tay chân miệng ở trẻ em.

Virus lở mồm long móng: nhiều "type", không bảo vệ chéo

Virus LMLM thuộc chi Aphthovirus. Điều quan trọng nhất người nuôi cần biết là virus có bảy type huyết thanh: O, A, C, Asia 1, SAT 1, SAT 2, SAT 3. Miễn dịch với type này gần như không bảo vệ heo trước type khác, và ngay trong một type còn có nhiều biến chủng.

Hệ quả thực tế:

• Vaccine phải chứa đúng type (và phù hợp với chủng) đang lưu hành ở vùng đó. Ở Việt Nam, các type được ghi nhận nhiều là O và A; type Asia 1 từng xuất hiện trước đây. Thú y địa phương sẽ biết loại nào đang được khuyến cáo.
• Heo đã khỏi bệnh một lần vẫn có thể mắc lại do type khác.
• Heo đã tiêm vaccine mà vẫn mắc có thể do vaccine không khớp chủng, tiêm sai cách, vaccine bảo quản sai, hoặc đã hết thời gian bảo hộ.

LMLM được Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) xếp vào nhóm bệnh quan trọng hàng đầu với thương mại động vật. Nhiều nước sạch bệnh cấm nhập khẩu thịt và sản phẩm từ vùng có dịch, nên đây không chỉ là chuyện của từng trại mà là chuyện của cả ngành.

Dấu hiệu ở heo

Ở heo, dấu hiệu ở chân thường rõ hơn ở miệng — khác với bò, nơi chảy dãi và loét miệng hay được thấy trước. Vì vậy người nuôi heo hay nhầm LMLM với heo đau chân do nền chuồng nhám, trơn, hoặc do bệnh khớp. Nhiều heo cùng lúc đi khập khiễng, kèm sốt, là dấu hiệu phải gọi thú y.

Một số bệnh khác ở heo cũng gây mụn nước ở chân và mõm, triệu chứng gần như không phân biệt được với LMLM bằng mắt. Chỉ xét nghiệm mới khẳng định.

Bệnh lây như thế nào

• Tiếp xúc trực tiếp với heo, trâu, bò, dê, cừu bệnh. Heo nhiễm bệnh thải ra một lượng virus rất lớn qua hơi thở.
• Người, xe, dụng cụ, thức ăn, nước uống, chất độn chuồng dính virus.
• Thịt, sản phẩm từ con vật bệnh; thức ăn thừa có thịt chưa nấu kỹ.
• Theo không khí ở khoảng cách gần trong điều kiện thời tiết thuận lợi.

Hộ nuôi cả heo lẫn trâu bò, hoặc chuồng heo gần chuồng trâu bò của nhà bên, cần đặc biệt cẩn thận: bệnh có thể đi từ trâu bò sang heo và ngược lại. Phần bệnh ở trâu bò không thuộc phạm vi bài này.

Lở mồm long móng có lây sang người không

LMLM rất hiếm khi gây bệnh ở người và không được coi là mối đe doạ sức khoẻ cộng đồng đáng kể. Cần phân biệt rõ: bệnh tay chân miệng ở trẻ em là bệnh khác hoàn toàn, do các virus đường ruột khác gây ra, không lây từ heo. Hai bệnh chỉ giống nhau ở chỗ có mụn nước ở tay chân miệng.

Dù vậy, heo bệnh không được giết mổ, buôn bán; người chăm heo bệnh mang virus trên quần áo, giày dép, tay chân có thể làm lây cho đàn khác.

Khi nghi heo mắc bệnh: nghĩa vụ và việc làm được

Nghĩa vụ

• Báo ngay cho cán bộ thú y xã hoặc chính quyền xã. LMLM là bệnh phải khai báo.
• Không bán chạy, không giết mổ, không vận chuyển heo ra khỏi trại.
• Không vứt xác ra sông suối, ao, đường; xử lý theo hướng dẫn thú y.
• Người chăm heo bệnh không sang nhà khác có heo, trâu, bò, dê.

Việc chủ nuôi làm được

Không có thuốc đặc trị virus. Thú y có thể hướng dẫn xử lý vết loét, chống nhiễm trùng thứ phát. Chủ nuôi lo phần chăm sóc:

• Nền chuồng mềm, khô, sạch: lót rơm khô hoặc bao tải để heo đỡ đau chân. Nền ướt bẩn làm vết loét ở móng nhiễm trùng.
• Thức ăn mềm, dễ nuốt, ít một nhiều lần; heo đau miệng ăn được thức ăn ướt hơn cám khô.
• Nước sạch đặt chỗ dễ uống — heo đau chân ngại đi tới núm uống ở góc chuồng.
• Theo dõi kỹ heo con theo mẹ; báo thú y khi heo con chết đột ngột.
• Vệ sinh, sát trùng chuồng và lối đi theo hướng dẫn.

Phòng bệnh

Tiêm phòng

LMLM thường nằm trong chương trình tiêm phòng do ngành thú y tổ chức hoặc hỗ trợ ở nhiều địa phương, nhất là vùng có nguy cơ cao, vùng biên giới, vùng có nhiều trâu bò. Chủ nuôi nên:

• Hỏi thú y xã loại vaccine (type nào) được khuyến cáo cho heo trong vùng, và lịch tiêm cho heo con, heo thịt, nái, đực.
• Tiêm theo hướng dẫn của thú y và nhà sản xuất; lịch heo con tuỳ kháng thể mẹ truyền nên không có ngày cố định chung.
• Giữ vaccine đúng nhiệt độ trên nhãn suốt từ lúc nhận tới lúc tiêm. Vaccine để nắng, để đông đá là mất tác dụng.
• Theo dõi heo vài giờ sau tiêm; báo thú y nếu có phản ứng.
• Ghi lại ngày tiêm, loại vaccine, số lô.

An toàn sinh học

Ngoài các biện pháp chung ở bài an toàn sinh học, với LMLM lưu ý thêm:

• Tách chuồng heo khỏi chuồng trâu bò, dê; không dùng chung người chăm, dụng cụ.
• Khi trong xã có dịch LMLM ở trâu bò, coi như heo cũng đang bị đe doạ: đóng trại, sát trùng nhiều hơn, hạn chế người qua lại.
• Không mua heo, không mua thịt từ vùng đang có dịch về khu chuồng.

Sai lầm hay gặp

• Thấy heo đi khập khiễng nghĩ là trượt ngã, không để ý tới sốt và mụn nước.
• Tiêm vaccine LMLM một lần rồi nghĩ heo được bảo vệ mãi.
• Dùng vaccine không đúng type đang lưu hành.
• Người cắt cỏ cho bò nhà bên đang có bệnh, chiều về cho heo ăn.
• Nhầm LMLM với bệnh tay chân miệng ở trẻ rồi hoảng loạn, hoặc ngược lại coi thường.

Bắt tay làm

1. Mở sổ tiêm phòng: heo nái, đực, heo thịt đã có mũi LMLM theo lịch thú y chưa? Type nào?
2. Đi một vòng chuồng, xem chân heo: vành móng có vết đỏ, mụn, loét không; con nào ngại đứng.
3. Nếu nhà hoặc hàng xóm nuôi trâu bò: kiểm tra có dùng chung người chăm, dụng cụ, lối đi với chuồng heo không.
4. Lưu số thú y xã, hỏi về lịch tiêm phòng LMLM đợt tới trong vùng.

Học thêm ở đâu

Cục Thú y và các chi cục chăn nuôi thú y tỉnh có hướng dẫn phòng chống LMLM và thông báo các đợt tiêm phòng. WOAH và FAO có tài liệu phổ thông về bệnh. Ở vùng biên giới và vùng chăn nuôi trâu bò lớn, khuyến nông thường tổ chức tập huấn riêng về LMLM.