Dáng nằm, nhịp thở, tai và đuôi là cách heo "nói" với người nuôi. Heo nằm chồng đống lên nhau thường là đang lạnh; heo nằm duỗi dài, tách xa nhau, thở dốc là đang nóng; một con cụp tai nằm riêng trong góc, không dậy khi gọi ăn thường là con đang có vấn đề. Đọc được những dấu hiệu này sớm vài giờ là đủ để chỉnh chuồng kịp, hoặc gọi thú y trước khi cả ô cùng mắc.
Đứng nhìn trước, bước vào sau
Heo thay đổi dáng ngay khi thấy người. Con đang nằm sẽ đứng dậy, con đang ngủ sẽ ngẩng đầu, con ốm cũng có thể gượng đứng lên một lúc. Vì vậy người nuôi lâu năm thường đứng ở cửa chuồng hoặc ngoài vách một hai phút, nhìn đàn khi chúng chưa để ý, rồi mới bước vào.
Lúc tốt nhất để đọc dáng là:
- Sáng sớm trước bữa ăn: nhiệt độ đêm vừa qua còn in trên cách heo nằm.
- Đầu giờ chiều nắng nhất: xem heo chịu nóng thế nào.
- Lúc đổ thức ăn: con không ra máng là con cần xem kỹ.
- Tối muộn, nhất là mùa rét và những đêm chuyển mùa.
Dáng nằm: cái nhiệt kế sống của chuồng
Heo khoẻ chọn cách nằm theo nhiệt độ. Nhìn cả ô thay vì từng con, ta biết nhiệt độ chỗ heo nằm đang hợp hay không, mà nhiều khi nhiệt kế treo trên vách cao không cho biết.
| Cách nằm của cả ô | Thường có nghĩa là | Việc nên xem |
|---|---|---|
| Nằm sát nhau, chồng đống, chen vào giữa | Lạnh | Gió lùa ở độ cao heo nằm, nền ướt, thiếu chỗ ấm |
| Nằm nghiêng, chạm nhẹ vào nhau, đều khắp ô | Vừa | Giữ nguyên |
| Nằm duỗi dài, tách xa nhau, bụng áp nền | Nóng | Thông gió, che nắng, nước uống |
| Nằm trong chỗ phân, chỗ nước đọng | Rất nóng, heo tự làm mát | Làm mát ngay, kiểm tra núm uống |
| Dồn hết về một phía ô | Có gió lùa hoặc nắng chiếu phía kia | Tìm chỗ hở, chỗ nắng rọi |
Heo con trong ô úm còn rõ hơn. Heo con lạnh chui đống dưới đèn sưởi, run, lông dựng. Heo con nóng nằm tản ra xa nguồn nhiệt, ra tận mép ô. Heo con nằm thành vòng quanh vùng sáng, không chồng lên nhau là vừa. Cách chỉnh sưởi, chỉnh rèm, làm mát được viết kỹ trong danh mục Chuồng trại; ở đây chỉ cần nhớ: dáng heo nằm là thứ nói thật nhất về nhiệt độ.
Mẹo theo mùa ba miền
- Miền Bắc mùa nồm: nền ướt làm heo lạnh dù không khí không quá rét. Heo không chịu nằm trên nền ướt, đứng nhiều, chen lên chỗ khô. Thấy heo đứng nhiều ban đêm thì sờ nền trước.
- Miền Trung nắng gió Lào: trưa chiều heo nằm duỗi, thở nhanh, giành chỗ gần núm uống. Đây là lúc dễ thấy heo nằm vào chỗ phân nhất.
- Miền Nam mùa mưa: đêm mưa dầm, gió tạt, heo dồn về phía kín. Sáng ra thấy cả ô nằm một góc thì kiểm tra bạt che phía hứng gió.
Nhịp thở: đếm được thì đừng đoán
Heo không đổ mồ hôi để làm mát như người. Khi nóng, heo phải thở nhanh, há miệng thở để thải nhiệt. Vì thế nhịp thở là dấu hiệu sớm nhất của heo bị nóng.
Cách đếm đơn giản: chọn một con đang nằm yên, nhìn bụng sườn phồng xẹp, đếm số lần trong 15 giây rồi nhân 4. Đếm vài con, ở vài chỗ trong chuồng. Không cần nhớ con số chuẩn tuyệt đối, vì nhịp thở thay đổi theo tuổi, theo cỡ heo và theo việc heo vừa chạy hay đang ngủ. Điều cần làm là đếm vào lúc heo khoẻ, mát trời, để biết nhịp bình thường của đàn mình, rồi so khi trời nóng. Nhịp thở tăng gấp đôi, gấp ba, kèm há miệng, chảy dãi là heo đang chịu nóng nặng.
Thở dốc vì nóng hay vì bệnh
Phân biệt sơ bộ:
- Vì nóng: nhiều con cùng thở nhanh, vào giờ nóng, đỡ hẳn khi chiều mát hoặc khi bật quạt, phun sương; heo vẫn ăn khi trời dịu.
- Có thể vì bệnh: thở khó cả lúc mát trời, thở bằng bụng giật từng cơn, ho, chảy nước mũi, bỏ ăn, sốt. Một vài con trước rồi lan dần.
Thở khó kèm sốt, bỏ ăn là việc của thú y. Danh mục Phòng bệnh có bài riêng về bệnh hô hấp; người nuôi không tự đoán bệnh qua nhịp thở.
Tai, đuôi, mắt: ba chỗ nói tâm trạng
Đuôi
Đuôi heo khoẻ thường cong xoắn hoặc buông lỏng, vẫy khi ăn, khi chơi. Đuôi cụp sát mông, kẹp giữa hai chân sau là dấu hiệu heo sợ hoặc khó chịu. Các nghiên cứu về cắn đuôi ở châu Âu cho thấy tỉ lệ heo cụp đuôi trong ô tăng lên trước khi vụ cắn đuôi bùng ra, vì con bị gặm đuôi thường cụp đuôi để tránh. Thấy nhiều con cụp đuôi cùng lúc là lúc nên xem lại ô đó: có chật, có nóng, có thiếu thứ để heo cắn không.
Tai
Heo tò mò dựng tai về phía tiếng động, mũi hếch lên đánh hơi. Tai cụp, đầu cúi, mắt lim dim giữa ban ngày khi cả đàn đang tỉnh là dáng của con mệt. Tai đổi màu, tím tái hoặc đỏ bầm, là dấu hiệu cần báo thú y, không tự kết luận.
Mắt
Mắt heo khoẻ sáng, mở bình thường. Mắt có ghèn, chảy nước, mí sưng hoặc mắt trũng là chỗ cần ghi lại và hỏi thú y. Mắt trũng ở heo con thường đi cùng mất nước.
Năm dáng "lạ" của một con heo cần xem kỹ
- Nằm riêng một góc, không ra ăn khi gọi. Heo là loài sống bầy, con tự tách đàn thường có lý do.
- Ngồi như chó: hai chân sau xệp xuống, hai chân trước chống thẳng, ngồi lâu. Dáng này hay gặp ở heo khó thở hoặc đau bụng, đau chân.
- Cong lưng, đứng chụm bốn chân: thường là đau, có thể ở bụng hoặc ở chân.
- Đi khập khiễng, không chịu đặt một chân xuống, nằm nhiều không dậy. Xem móng, khớp, nền chuồng có trơn, có cạnh sắc không.
- Đứng tì đầu vào vách, đi vòng tròn, đi loạng choạng. Đây là dấu hiệu thần kinh, phải gọi thú y ngay.
Một con có dáng lạ thì tách ra ô riêng nếu có thể, ghi số tai, đo thân nhiệt nếu có nhiệt kế, ghi giờ, ghi nó đã ăn uống gì, rồi báo thú y. Nhiều con cùng có dáng lạ, hay có con chết đột ngột, thì không chờ: gọi thú y xã ngay, không bán chạy, không tự mổ xem.
Dáng ăn, dáng uống
Đọc dáng không chỉ lúc heo nằm. Lúc đổ cám là lúc dễ thấy nhất:
- Cả đàn ùa ra máng, chen lấn vừa phải: bình thường.
- Vài con ra chậm, ăn vài miếng rồi bỏ đi: ghi lại, xem tiếp bữa sau.
- Cả ô ăn ít đi cùng lúc: nghĩ tới thức ăn (mốc, đổi loại cám đột ngột), nước uống (núm tắc, nước nóng), hoặc nhiệt độ trước khi nghĩ tới bệnh.
- Heo đứng ngậm núm uống rất lâu, cắn núm, chen nhau ở núm: có thể nước chảy yếu. Thử bóp núm xem nước ra mạnh không.
Một mẹo của người nuôi lâu năm: đổ cám xong thì ở lại vài phút. Con nào không ra ăn, đó là con mình phải để ý cả ngày hôm đó.
Bắt tay làm: sổ đọc dáng hằng ngày
Không cần sổ sách phức tạp. Một quyển vở, mỗi ô chuồng một dòng mỗi ngày, ghi bằng ký hiệu:
| Mục | Ký hiệu gợi ý |
|---|---|
| Dáng nằm sáng sớm | Đ (đống) · V (vừa) · T (tản) |
| Nhịp thở giờ nóng nhất | Số lần trong 1 phút của 2–3 con |
| Số con không ra ăn | Số tai hoặc đặc điểm |
| Đuôi cụp, vết cắn | Có / không, ở con nào |
| Dáng lạ | Ghi rõ, kèm giờ |
| Đã báo thú y | Giờ báo, người nhận |
Ghi đều một tháng là mình thấy quy luật của chính chuồng mình: ô nào hay lạnh về đêm, ô nào nóng buổi chiều, mùa nào heo ăn kém. Khi thú y tới, quyển vở này giúp họ nhiều hơn mọi lời kể.
Học thêm ở đâu
Lớp tập huấn chăn nuôi của Trung tâm Khuyến nông tỉnh thường có phần quan sát heo hằng ngày. Cán bộ thú y xã có thể chỉ cách đo thân nhiệt heo an toàn và những dấu hiệu phải báo ngay ở địa phương. Đi xem một trại mẫu vào giờ nóng nhất trong ngày cũng là bài học tốt: nhìn heo ở chuồng có làm mát tốt nằm thế nào, rồi về so với chuồng nhà.
Câu hỏi thường gặp
Heo nằm chồng lên nhau là bị gì?
Heo nằm chồng đống, chen vào giữa thường là đang lạnh. Hãy kiểm tra gió lùa ở độ cao heo nằm, nền có ướt không và chỗ nằm có đủ ấm không. Nếu heo vẫn chồng đống khi chuồng đã ấm, kèm bỏ ăn, run, thì nên báo thú y.
Heo thở dốc có nguy hiểm không?
Heo thở dốc vào giờ nắng, đỡ khi trời mát thường là do nóng, cần làm mát và đủ nước ngay. Heo thở khó cả khi mát trời, kèm ho, sốt, bỏ ăn có thể là bệnh và cần thú y khám. Heo há miệng thở, chảy dãi, nằm li bì là chịu nóng nặng, phải xử lý ngay.
Heo ngồi như chó là dấu hiệu gì?
Dáng ngồi xệp hai chân sau, chống hai chân trước kéo dài thường gặp ở heo khó thở, đau bụng hoặc đau chân. Đây không phải chẩn đoán, chỉ là dấu hiệu để tách con đó ra theo dõi và báo thú y.
Vì sao heo cụp đuôi?
Heo cụp đuôi sát mông khi sợ, khó chịu hoặc khi đang bị con khác gặm đuôi. Nhiều con trong ô cùng cụp đuôi là dấu hiệu sớm của cắn đuôi, nên xem lại mật độ, nhiệt độ và vật liệu cho heo cắn.
Làm sao biết heo con trong ô úm đủ ấm?
Heo con đủ ấm nằm thành vòng quanh vùng sưởi, không chồng lên nhau và không tản ra mép ô. Chồng đống dưới đèn là lạnh, tản xa đèn là nóng. Chỉnh độ cao đèn hoặc rèm theo dáng nằm của heo con.
