Đàn heo có thứ bậc rõ ràng: con mạnh ăn trước, nằm chỗ tốt, con yếu nhường. Thứ bậc được xếp bằng những trận húc, cắn trong một hai ngày đầu khi heo lạ gặp nhau, sau đó đàn thường yên ổn. Heo giao tiếp bằng tiếng kêu khá phong phú, từ tiếng ụt ịt gọi nhau, tiếng ộc ộc đều nhịp của nái gọi con bú, tới tiếng khịt cảnh báo và tiếng thét khi đau. Nghe được những tiếng đó là biết chuồng đang yên hay đang có chuyện.
Thứ bậc trong đàn heo hình thành thế nào
Heo rừng sống thành nhóm gồm mấy con nái có họ hàng với nhau và đàn con của chúng; heo đực trưởng thành phần lớn sống riêng, chỉ về nhóm vào mùa sinh sản. Trong nhóm có một trật tự ngầm: ai đi trước, ai ăn chỗ nào, ai nằm giữa. Trật tự đó giúp nhóm khỏi phải đánh nhau mỗi lần có miếng ăn.
Heo nhà giữ nguyên cơ chế này. Khi gộp những con chưa quen vào một ô, chúng xếp hạng qua mấy bước:
- Ngửi nhau: mõm, hông, vùng sau. Heo nhận diện chủ yếu bằng mùi.
- Thử sức: đứng song song hoặc đối đầu, đẩy vai, húc đầu sang bên.
- Đánh thật: cắn vào tai, cổ, vai, kèm tiếng kêu rít. Phần lớn trận dứt khi một con quay đầu bỏ chạy và kêu.
- Ổn định: sau khoảng một đến hai ngày, đa số cặp đã "phân thắng thua". Con thua tránh con thắng ở máng, ở chỗ nằm. Các trận về sau ngắn và nhẹ hơn.
Thứ bậc trong đàn heo không hẳn là một hàng dọc từ số 1 đến số cuối. Có những vòng ba con kiểu A thắng B, B thắng C, C lại thắng A. Nhưng nhìn chung con to, con lớn tuổi hơn, con đã ở chuồng trước có lợi thế.
Thứ tự vú của heo con: thứ bậc đầu đời
Thứ bậc bắt đầu từ ngày đầu tiên. Heo con mới đẻ chen nhau ở bầu vú, đẩy, cắn bằng răng nanh sữa để giành vú. Sau vài ngày, mỗi con gần như giữ một vú cố định và quay lại đúng vú đó mỗi cữ bú. Những vú phía trước, gần đầu mẹ, thường cho nhiều sữa hơn và hay bị con khoẻ chiếm.
Hệ quả thực tế: heo con nhỏ, yếu dễ bị đẩy về vú sau ít sữa, lớn chậm hơn. Cách chăm heo con những ngày đầu, ghép ổ, giúp heo con yếu bú đủ sữa đầu được viết kỹ trong danh mục Sinh sản.
Bảng tiếng kêu của heo
Người nuôi lâu năm nghe tiếng kêu từ ngoài là biết trong chuồng đang có gì. Các nghiên cứu ghi âm hàng nghìn tiếng kêu heo ở nhiều trại châu Âu (một công bố lớn năm 2022) cho thấy tiếng kêu ngắn, trầm thường gắn với tình huống dễ chịu, còn tiếng dài, cao, rít gắn với tình huống khó chịu. Bảng dưới là cách nhận biết thực tế:
| Tiếng kêu | Nghe như | Thường có nghĩa là |
|---|---|---|
| Ụt ịt ngắn, trầm, rải rác | Tiếng "ụt, ụt" khi đi lại, ủi tìm | Bình thường, giữ liên lạc với nhau |
| Ộc ộc đều, nhanh dần | Nái nằm nghiêng kêu nhịp đều | Nái gọi con bú, sữa sắp xuống |
| Khịt mạnh một tiếng, cả đàn đứng sững | Như tiếng ho khô ngắn | Cảnh báo, có thứ lạ |
| Kêu eng éc, rít ngắn | Khi bị đẩy, bị cắn nhẹ | Phản đối, tranh giành |
| Thét dài, cao, liên tục | Tiếng thét khi bị bắt, bị đau | Đau, sợ hãi |
| Kêu rống đồng loạt trước giờ ăn | Cả chuồng ầm lên | Đói, đợi cơm; trễ giờ là kêu to |
| Heo con kêu liên tục, chạy quanh | Tiếng chí chóe cao | Lạc mẹ, đói, lạnh |
Cữ bú: một "bản nhạc" có trật tự
Nái nuôi con cho bú theo cữ, khoảng gần một giờ một lần ở những tuần đầu. Mỗi cữ có trình tự khá đều: heo con xúm lại xoa bầu vú bằng mõm, nái kêu ộc ộc chậm rồi nhanh dần, sau đó là một quãng ngắn, chỉ cỡ vài chục giây, sữa thật sự xuống. Lúc đó heo con im bặt, bú dồn dập. Heo con nào tới chậm là lỡ cữ. Vì vậy một nái kêu gọi bú mà heo con không phản ứng, hoặc heo con chạy loạn kêu đói mà nái không chịu nằm, là chuyện cần xem ngay, có thể nái ít sữa, sốt, đau vú, cần báo thú y.
Heo còn "nói" bằng gì
- Bằng mùi: nước tiểu, phân, tuyến mùi quanh mắt, quanh miệng. Heo cọ mõm, cọ đầu vào vách để để lại mùi.
- Bằng dáng: con trên dựng lông gáy, đứng nghiêng thân, nghiến răng, sùi bọt mép. Con dưới cúi đầu, quay đi, kêu ré.
- Bằng va chạm: húc đầu, đẩy vai là "thoại" chính khi tranh chỗ.
- Bằng đuôi và tai: phần này có bài "Đọc dáng heo" riêng.
Thứ bậc ảnh hưởng tới người nuôi ra sao
Ở máng ăn
Máng hẹp, ít chỗ đứng thì con mạnh ăn no, con yếu đứng ngoài. Cả ô nhìn chung vẫn ăn hết cám, nhưng độ đồng đều giảm dần: sau một tháng ô có con to vượt, con còi. Cho đủ chỗ ăn, hoặc dùng máng tự động để heo ăn lắt nhắt nhiều lần, giảm lợi thế của con mạnh. Thông số chỗ máng thuộc danh mục Chuồng trại.
Ở chỗ nằm
Con mạnh chiếm chỗ ấm mùa rét, chỗ mát mùa nóng. Con yếu bị đẩy ra rìa, ra chỗ gió lùa, nên con yếu thường là con ốm trước. Khi một con hay nằm sát lối đi, sát cửa, nên xem nó có đang bị cả ô đẩy ra không.
Khi ghép đàn
Mỗi lần gộp heo lạ là một lần xếp hạng lại, kèm cắn nhau và giảm ăn vài ngày. Hạn chế ghép, và khi phải ghép thì làm có tính toán. Cách ghép đàn và xử lý cắn nhau ở heo thịt được viết trong danh mục Nuôi heo thịt; ở đây chỉ cần nhớ nguyên tắc: thứ bậc là thứ heo phải tự xếp, người nuôi không xoá được nó mà chỉ làm cho nó ít đổ máu hơn.
Con bị bắt nạt kéo dài
Thường thì đánh nhau lắng xuống sau vài ngày. Nếu một con bị cả ô cắn liên tục, đuôi, tai, sườn đầy vết, không dám ra ăn, thì phải tách nó ra. Giữ nó lâu trong ô đó, nó sẽ còi hoặc bị thương nặng. Vết thương sâu, sưng, chảy mủ thì báo thú y.
Bắt tay làm: nghe chuồng ba lần một ngày
- Sáng sớm: chuồng nên yên, ụt ịt rải rác. Tiếng thét giữa lúc yên là có chuyện (heo bị kẹt, bị cắn, nái đè con).
- Lúc ăn: ồn là bình thường; nhưng ô nào im bất thường lúc đổ cám là ô nên xem kỹ.
- Tối: ở chuồng nái nuôi con, nghe tiếng heo con kêu ré dồn dập, ngắn rồi tắt có thể là bị mẹ đè. Chạy tới ngay.
Nghe thấy ho, khò khè ở nhiều con thì không còn là chuyện giao tiếp nữa; ghi lại và báo thú y.
Học thêm ở đâu
Giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có phần tập tính bầy đàn và tập tính bú mẹ. Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương và các trại giống lớn thường có khu nái nuôi con; xin đứng xem một cữ bú từ đầu đến cuối là cách học tiếng heo nhanh nhất.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao heo mới nhập chuồng hay cắn nhau?
Heo lạ gặp nhau phải xếp lại thứ bậc, và cách xếp là húc, cắn trong một hai ngày đầu. Sau khi phân thắng thua, đa số đàn yên lại. Nếu một con bị cắn kéo dài, không dám ra ăn thì nên tách nó ra.
Heo kêu ụt ịt là đang làm gì?
Tiếng ụt ịt ngắn, trầm là tiếng giữ liên lạc giữa các con khi đi lại, ủi tìm thức ăn. Đây là âm thanh của một chuồng bình thường, yên ổn.
Vì sao heo nái kêu ộc ộc khi nằm?
Đó là tiếng nái gọi con bú. Tiếng kêu đều rồi nhanh dần báo sữa sắp xuống, heo con xúm lại bú. Sữa chỉ xuống trong một quãng rất ngắn mỗi cữ nên heo con phải có mặt đúng lúc.
Heo con có giữ vú cố định không?
Có. Sau vài ngày đầu tranh giành, mỗi heo con gần như giữ một vú riêng và quay lại đúng vú đó mỗi cữ. Vú trước thường nhiều sữa hơn và hay thuộc về con khoẻ.
Làm sao biết heo kêu vì đau?
Tiếng thét dài, cao, kéo liên tục thường là đau hoặc sợ. Nếu heo kêu như vậy khi không có ai bắt, hãy xem ngay có bị kẹt chân, bị cắn hay bị đè. Heo đau kéo dài, nằm không dậy thì báo thú y.
