Heo (lợn) thuộc nhóm gia súc thông minh nhất mà con người nuôi: chúng nhớ đường, nhớ người, học nhanh từ thí nghiệm có thưởng, phân biệt được từng con trong đàn và biết lợi dụng con khác để tìm thức ăn. Các nghiên cứu hành vi trong vài chục năm qua xếp năng lực nhận thức của heo vào cùng nhóm với chó, có mặt còn hơn. Với người nuôi, điều đó có một hệ quả rất thực tế: heo buồn chán và bị dồn ép sẽ sinh tật, còn heo được hiểu đúng thì dễ lùa, dễ chăm, ít cắn nhau.
"Thông minh" ở con heo nghĩa là gì
Nói con vật thông minh dễ thành chuyện cảm tính. Giới nghiên cứu hành vi động vật thường tách ra nhiều năng lực riêng rồi đo từng thứ một. Ở heo, những năng lực đã được thử nghiệm nhiều nhất gồm:
- Trí nhớ không gian: nhớ chỗ nào có thức ăn, chỗ nào đã ăn hết, đường nào dẫn ra máng.
- Học có điều kiện: bấm nút, đẩy cần, đi đúng ngăn để được thưởng.
- Phân biệt: nhận ra hình dạng, màu sắc, mùi, giọng nói, khuôn mặt người quen.
- Nhận thức xã hội: biết con nào mạnh, con nào yếu, con nào "biết chỗ" thức ăn.
- Cảm xúc: phản ứng khác nhau trước điều tốt và điều xấu sắp tới, và "lây" tâm trạng cho con bên cạnh.
Không có thang đo chung nào cho phép nói "heo bằng trẻ mấy tuổi". Những câu như "heo thông minh như trẻ ba tuổi" lan truyền rất rộng nhưng là cách nói cho dễ hình dung, không phải kết luận khoa học. Chính xác hơn là: ở một số bài kiểm tra cụ thể, heo làm tốt ngang hoặc hơn chó và vài loài linh trưởng.
Những thí nghiệm hay được nhắc tới
Heo dùng gương để tìm thức ăn
Trong một thí nghiệm ở Anh, heo được cho làm quen với một tấm gương. Sau đó người ta giấu bát thức ăn ở chỗ heo chỉ nhìn thấy qua gương. Phần lớn heo đã quen gương quay người lại, đi vòng ra sau đúng chỗ bát thức ăn thay vì lao vào tấm gương. Nghĩa là chúng hiểu hình trong gương phản chiếu một thứ ở chỗ khác. Thí nghiệm này không chứng minh heo "nhận ra chính mình" theo nghĩa của bài kiểm tra vết sơn trên mặt, nhưng cho thấy heo dùng thông tin gián tiếp để giải quyết vấn đề.
Heo điều khiển con trỏ trên màn hình
Một nghiên cứu ở Mỹ công bố năm 2021 dạy heo dùng mõm đẩy một cần điều khiển để di chuyển con trỏ trên màn hình tới các ô vuông, đúng thì có viên thức ăn rơi ra. Heo không làm hoàn hảo, vì mắt heo kém và cần điều khiển vốn làm cho tay khỉ, nhưng chúng làm đúng nhiều hơn hẳn mức đoán mò. Điều đáng chú ý là heo hiểu được mối liên hệ giữa động tác của mình và chuyển động trên màn hình, một thứ không hiển nhiên chút nào với một con vật bốn chân.
Heo "biết chỗ" và heo "theo đuôi"
Các thí nghiệm về tìm thức ăn theo cặp được làm ở Anh từ cuối thế kỷ 20. Một con heo được cho biết chỗ giấu thức ăn trong một bãi có nhiều xô, con kia thì không. Con không biết, nếu là con khoẻ hơn, nhanh chóng học cách bám theo con biết chỗ để giành phần. Và con biết chỗ, khi bị bám riết, bắt đầu đổi cách đi: đi lòng vòng hoặc chờ con kia đi xa mới tới xô có thức ăn. Đây là dạng hành vi các nhà nghiên cứu gọi là có tính "chiến thuật", một dấu hiệu nhận thức xã hội khá cao.
Heo mong chờ và lây tâm trạng
Nhiều nhóm nghiên cứu ở châu Âu cho heo nghe một tín hiệu trước khi có việc tốt (thức ăn ngon, chỗ có rơm) và một tín hiệu khác trước khi có việc xấu (bị nhốt một mình). Chỉ sau ít lần, heo đã phản ứng khác nhau ngay khi nghe tín hiệu: vẫy đuôi, chơi đùa với tín hiệu tốt; đứng yên, đi tiểu, cụp đuôi với tín hiệu xấu. Đáng nói hơn, những con không được "huấn luyện" đứng chung chuồng cũng dần thay đổi theo con đã biết. Tâm trạng lan trong đàn.
Bảng so sánh: heo làm được gì, chưa rõ gì
| Năng lực | Mức chứng cứ | Ghi chú |
|---|---|---|
| Nhớ đường, nhớ chỗ thức ăn | Mạnh, lặp lại nhiều lần | Heo nhớ được trong nhiều ngày, nhiều tuần |
| Phân biệt người quen, người lạ | Mạnh | Dựa nhiều vào mùi và giọng hơn là mặt |
| Phân biệt từng con trong đàn | Mạnh | Cơ sở của thứ bậc trong đàn |
| Học theo con khác | Khá | Heo con học ăn, học uống từ mẹ và bạn cùng ô |
| Dùng gương để định vị | Có, ở thí nghiệm có kiểm soát | Không đồng nghĩa với tự nhận thức |
| Hiểu cử chỉ chỉ tay của người | Không đều | Một số con làm được, kém xa chó |
| Tự nhận ra mình trong gương | Chưa thống nhất | Còn tranh luận |
Vì sao heo thông minh
Lời giải thích hay gặp nằm ở tổ tiên của heo nhà là heo rừng. Heo rừng ăn tạp: củ, rễ, quả rụng, nấm, giun, trứng chim, xác động vật. Thức ăn kiểu đó rải rác, theo mùa, nằm dưới đất. Con nào nhớ được chỗ nào có gì, mùa nào, và đoán được con khác sẽ làm gì thì sống sót tốt hơn. Heo rừng lại sống thành bầy mẹ con, có thứ bậc, nên phải nhận ra từng thành viên.
Thuần hoá hàng nghìn năm làm heo nhà hiền hơn, béo hơn, đẻ nhiều hơn, nhưng không xoá đi bộ não của một con vật sống bằng tìm kiếm. Một con heo trong ô xi măng trống trơn, được ăn đủ cám vẫn mang theo nhu cầu đi tìm, đi ủi, đi khám phá của tổ tiên. Phần ủi đất và mũi heo có bài riêng trong danh mục này.
Điều này có ý nghĩa gì với người nuôi heo
Heo buồn chán sinh tật
Heo nhốt trong ô trống không có gì để ngậm, để cắn, để ủi sẽ chuyển nhu cầu đó sang thứ duy nhất có trong ô: đuôi, tai, sườn của con bên cạnh, thanh chắn, máng ăn. Cắn đuôi là hệ quả hay gặp nhất, và một khi đã có máu thì cả ô có thể lao vào. Nhiều nghiên cứu coi buồn chán là một trong những nguyên nhân chính, bên cạnh nóng, chật, thiếu máng, thiếu nước. Bài "Làm giàu môi trường chuồng" bàn cách cho heo thứ để làm.
Heo nhớ người đối xử với nó
Heo phân biệt được người hay đánh, hay quát với người nhẹ nhàng, và phản ứng khác nhau với từng người. Thí nghiệm cho thấy heo được người chăm vuốt ve, nói chuyện nhẹ thì lại gần người nhanh hơn, ít hoảng khi bị lùa. Ngược lại heo hay bị đánh, bị chọc gậy sợ người kéo dài, ăn kém hơn. Một người quát tháo trong trại làm khổ cả người đến sau.
Heo học được thói quen
Vì heo học nhanh, người nuôi có thể dùng điều đó:
- Gọi heo bằng một tiếng quen: gõ máng, huýt sáo, gọi cùng một câu trước mỗi bữa. Sau vài tuần heo kéo về khi nghe tiếng, rất có ích khi cần đếm đàn hay xem con nào không ra ăn.
- Giữ giờ giấc đều: heo đoán được giờ ăn. Cho ăn lệch giờ thất thường làm heo kêu rống, chen lấn ở máng.
- Dạy chỗ thải phân: mấy ngày đầu sau khi nhập ô, dọn phân khỏi chỗ nằm và để một ít ở góc định làm chỗ thải. Heo học theo mùi.
- Làm quen trước với lối đi: cho heo đi qua lối, qua cân vài lần khi không có việc gì, đến hôm bắt bán heo đi dễ hơn.
Những sai lầm hay gặp vì đánh giá thấp heo
- Cho rằng heo "chỉ biết ăn và ngủ" nên không để ý tới ô trống trơn, rồi ngạc nhiên khi heo cắn đuôi nhau.
- Dùng sức thay vì dùng hiểu biết khi lùa heo: đánh, đá, chọc gậy. Heo nhớ, lần sau còn khó lùa hơn.
- Thay đổi đột ngột cách cho ăn, chỗ máng, người chăm. Heo nhận ra thay đổi và lo lắng, ăn giảm mấy ngày.
- Nghĩ heo không đau, không sợ như người. Heo có phản ứng đau và sợ rất rõ: kêu thét, run, tim đập nhanh, bỏ ăn.
Bắt tay làm: bảng kiểm năm phút mỗi sáng
Hiểu heo thông minh không cần đọc sách nhiều. Nó bắt đầu từ năm phút đứng nhìn trước khi làm việc:
- Khi mình bước vào, heo lại gần tò mò hay dạt hết vào góc? Dạt góc nghĩa là heo sợ người.
- Có con nào không ra khi gọi ăn? Ghi số tai hoặc đặc điểm của nó.
- Đuôi có cong, có vẫy không, hay cụp sát mông? Đuôi cụp ở nhiều con là dấu hiệu sớm của căng thẳng.
- Heo có thứ gì để cắn, để ủi không? Nếu không có gì, đó là việc cần làm tuần này.
- Có con nào bị vết cắn mới ở đuôi, tai? Tách con bị cắn và con hay cắn, tìm nguyên nhân trong chuồng.
Con nào bỏ ăn kèm sốt, nằm riêng không dậy, hay nhiều con cùng bất thường một lúc thì đó không còn là chuyện tập tính, phải gọi thú y xã hoặc cán bộ thú y ngay.
Học thêm ở đâu
Muốn đọc kỹ hơn về hành vi heo, có thể tìm trong giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam (phần tập tính và phúc lợi), tài liệu của Trung tâm Khuyến nông quốc gia về chăn nuôi an toàn. Tài liệu tiếng Anh về phúc lợi heo của FAO và Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) có phần tập tính viết dễ hiểu. Cách học tốt nhất vẫn là xin đi xem một trại mẫu có chuồng nhóm, đệm lót hoặc đồ cho heo cắn, rồi so với chuồng nhà mình.
Câu hỏi thường gặp
Heo có thông minh hơn chó không?
Ở một số bài kiểm tra như nhớ đường, nhớ chỗ thức ăn và nhận thức xã hội, heo làm ngang hoặc tốt hơn chó. Ở những việc liên quan đến hiểu cử chỉ của người, chó giỏi hơn hẳn vì được chọn lọc hàng nghìn năm để làm việc với người. Nói chung là hai loài giỏi những thứ khác nhau.
Heo có nhận ra chủ không?
Có. Heo phân biệt người quen và người lạ, chủ yếu qua mùi và giọng nói. Heo cũng nhớ người hay đối xử thô bạo và tránh người đó lâu dài.
Có thật heo thông minh như trẻ ba tuổi không?
Đây là cách nói phổ biến cho dễ hình dung, không phải kết luận khoa học. Không có thang đo chung để so trí khôn giữa heo và trẻ em. Chỉ có thể nói heo làm tốt một số bài kiểm tra nhận thức mà nhiều loài khác làm kém.
Vì sao heo cắn đuôi nhau?
Cắn đuôi có nhiều nguyên nhân cộng lại: buồn chán vì không có gì để ủi, để cắn, cộng với nóng, chật, thiếu máng hoặc thiếu nước. Heo vốn cần hoạt động bằng mõm, khi ô trống trơn thì đuôi con bên cạnh thành thứ để cắn. Cho heo vật liệu để cắn và giảm chật là cách phòng chính.
Có dạy heo nghe lời được không?
Được, ở mức đơn giản. Heo học nhanh mối liên hệ giữa một tiếng gọi và bữa ăn, học chỗ thải phân, học lối đi quen. Cách dạy là lặp lại đều đặn và thưởng, không phải đánh.
