Heo có bẩn không: heo tự chia chỗ ngủ, chỗ ăn và chỗ thải thế nào

Heo không phải loài bẩn. Khi có đủ chỗ, heo tự chia ô chuồng thành chỗ ngủ, chỗ ăn và chỗ thải phân riêng, và tránh làm bẩn chỗ nằm của mình. Heo lăn bùn, nằm vào phân là vì heo gần như không đổ mồ hôi để làm mát, nên phải nhờ nước và bùn bám lên da. Chuồng heo bẩn thường là dấu hiệu chuồng quá nóng, quá chật hoặc bố trí sai, chứ không phải tính của con heo.

Tiếng xấu "bẩn như heo" đến từ đâu

Hình ảnh con heo nằm trong bùn, trong chuồng lầy lội đã đi vào ngôn ngữ, vào câu mắng "bẩn như lợn", "bừa như chuồng lợn". Nhưng hình ảnh đó phần lớn sinh ra từ cách người nuôi heo: chuồng chật, nền đất, mùa hè nóng, heo không có cách làm mát nào khác ngoài lăn vào chỗ ướt. Khi chỗ ướt duy nhất là chỗ phân và nước tiểu, heo nằm vào đó.

Quan sát heo thả rông hoặc heo rừng cho thấy một bức tranh khác hẳn. Heo rừng làm ổ nằm bằng cỏ, lá khô, và đi xa ổ để thải phân. Heo nhà thả trong bãi rộng cũng giữ chỗ nằm khô sạch, chọn một khu riêng ở rìa bãi để phóng uế. Các nghiên cứu hành vi ở chuồng nuôi thử nghiệm cho thấy cả heo con mới vài ngày tuổi đã rời ổ để đi tiểu, đi phân.

Heo chia chuồng thế nào

Khi được nhốt vào một ô mới, heo dùng vài ngày đầu để "phân vùng". Chúng chọn chỗ nằm, chỗ ăn, chỗ thải theo những quy luật khá ổn định:

Hai điểm hay làm người nuôi bất ngờ:

• Heo hay thải gần chỗ uống. Heo uống nước xong thường đi tiểu ngay gần đó, và chỗ quanh núm uống hay ẩm sẵn. Đặt núm uống sát chỗ nằm là tự biến chỗ nằm thành chỗ thải.
• Heo hay thải ở chỗ nhìn thấy ô bên cạnh. Vách song thoáng giữa hai ô thường thành "khu vệ sinh", vì heo đánh dấu và giao tiếp bằng mùi qua đó. Vách kín thì heo chọn chỗ khác.

Vì sao heo phải lăn bùn

Heo gần như không đổ mồ hôi để làm mát

Da heo có rất ít tuyến mồ hôi hoạt động có tác dụng làm mát. Heo thải nhiệt chủ yếu bằng thở nhanh và bằng cách làm ướt da để nước bốc hơi. Lớp mỡ dưới da của heo nuôi lấy thịt lại dày, càng khó tản nhiệt. Vì thế heo chịu lạnh tốt hơn chịu nóng, và một con heo thịt to dễ "say nắng" hơn nhiều người nghĩ.

Bùn làm được ba việc

1. Làm mát lâu: lớp bùn ướt bốc hơi chậm hơn nước, giữ mát da lâu hơn.
2. Chống nắng: heo da trắng, lông thưa dễ bị cháy nắng. Lớp bùn khô che da.
3. Giảm côn trùng và ký sinh ngoài da: bùn khô bong ra kéo theo một phần ve, rận, ruồi muỗi khó đốt.

Heo rừng và heo thả vườn tìm vũng bùn sạch, nước mưa đọng. Heo nhốt trong ô xi măng không có vũng bùn, nên chỗ ướt duy nhất là chỗ nước tiểu và phân. Heo không thích nằm trong phân; chúng chọn cái ít tệ hơn giữa nóng và bẩn.

Năm lý do làm chuồng heo bẩn

1. Nóng. Đây là lý do số một. Khi nhiệt độ chỗ nằm vượt ngưỡng dễ chịu, heo bỏ chỗ nằm khô, lăn sang chỗ ướt. Thứ tự phân vùng đảo ngược: chỗ thải thành chỗ nằm, chỗ nằm thành chỗ thải. Mùa hè miền Trung, miền Nam hay thấy cảnh này. Cách chống nóng được viết kỹ trong danh mục Chuồng trại.
2. Chật. Ô quá đông thì không còn đủ chỗ để chia ba vùng. Heo nằm đè lên chỗ thải, thải lên chỗ nằm.
3. Bố trí sai. Núm uống đặt giữa ô hoặc sát chỗ nằm; máng ăn đặt ở góc heo muốn làm chỗ thải; độ dốc nền đổ ngược về chỗ nằm.
4. Mới ghép đàn. Mấy ngày đầu heo chưa phân vùng xong, lại đang đánh nhau để xếp thứ bậc, nên chuồng lộn xộn.
5. Gió lùa, nền ướt về đêm. Heo bỏ chỗ nằm định sẵn vì chỗ đó bị gió, dồn về chỗ khác và thải lung tung.

Bắt tay làm: dạy heo chỗ thải trong ba ngày đầu

Đây là việc rẻ nhất mà nhiều người nuôi bỏ qua. Heo học chỗ thải theo mùi và theo thói quen của những ngày đầu ở ô mới. Làm đúng ba ngày đầu thì cả lứa nuôi đỡ công dọn.

1. Trước khi thả heo: ô phải sạch, khô. Để lại một ít phân cũ (của heo khoẻ, cùng đàn) ở góc muốn làm chỗ thải, góc đó nên ở xa chỗ nằm, gần núm uống, phía thấp của nền.
2. Ngày thứ nhất: thấy heo thải ở chỗ nằm thì xúc phân đó dồn sang góc thải ngay. Chỗ nằm giữ thật khô; có thể rải một lớp mỏng rơm khô hoặc trấu ở chỗ nằm để heo nhận ra đây là ổ.
3. Ngày thứ hai, thứ ba: lặp lại. Đừng xịt rửa cả ô liên tục, vì nước xoá mùi chỉ dẫn và làm ướt chỗ nằm. Chỉ dọn chỗ nằm, để góc thải giữ mùi.
4. Từ ngày thứ tư: phần lớn heo đã theo nếp. Còn vài con thải bậy thì xem lại nhiệt độ và mật độ.

Mùa hè nóng, nếu chưa làm mát được chỗ nằm, việc dạy chỗ thải gần như vô ích: heo sẽ lăn vào chỗ ướt. Phải giải quyết nóng trước.

Heo sạch thì được gì

• Heo khoẻ hơn: nằm khô ít bị lạnh bụng, ít bệnh ngoài da, chân móng ít bị viêm hơn.
• Chuồng ít mùi: phân dồn một chỗ, dễ cào vào rãnh, ít bị chân heo giẫm nát ra khắp nền.
• Người đỡ công: không phải xịt cả ô mỗi ngày, tiết kiệm nước, giảm lượng nước thải phải xử lý.
• Thịt sạch hơn khi xuất chuồng: heo đưa đi giết mổ ít bám phân, giảm nguy cơ nhiễm bẩn thân thịt.

Cách xử lý phân, nước thải sau khi đã dồn được về một chỗ là chuyện của danh mục Chất thải và biogas.

Heo đệm lót, heo thả vườn có khác không

Ở chuồng đệm lót sinh học, heo vẫn giữ thói quen chia vùng: phân dồn về vài khu, chỗ nằm ở khu khác. Người nuôi phải đảo đệm ở khu tập trung phân để men xử lý đều, nếu không khu đó sẽ ướt nhão, bốc mùi. Ở heo thả vườn, nếu bãi đủ rộng và có bóng mát, có vũng nước sạch, heo giữ chỗ nằm rất sạch. Bãi chật hoặc trơ trụi, không bóng cây, heo sẽ đào bùn khắp nơi để làm mát.

Một chuyện hay gặp ở hộ nuôi mới: thấy heo lăn bùn nên đổ thêm nước rửa chuồng nhiều lần mỗi ngày. Nền ướt liên tục làm heo không còn chỗ khô để nằm, còn tệ hơn. Làm mát nên đi bằng thông gió, che nắng, phun sương đúng lúc, không bằng ngập nước nền.

Học thêm ở đâu

Tài liệu của Trung tâm Khuyến nông quốc gia về chuồng heo nông hộ có hình bố trí máng, núm uống, rãnh thoát theo hướng tách chỗ nằm và chỗ thải. Muốn xem tận mắt, nên đến một trại có chuồng nhóm làm mát tốt vào buổi trưa: heo nằm khô trên sàn, phân dồn về phía rãnh. So với ô nhà mình cùng giờ đó sẽ biết ngay chỗ cần sửa.