Heo ủi đất vì đó là cách loài heo tìm thức ăn suốt hàng triệu năm: cái mũi vừa là cái xẻng vừa là cơ quan đánh hơi cực nhạy. Heo nhà dù được ăn no vẫn còn nguyên nhu cầu ủi, ngửi, gặm; không có đất thì heo ủi nền xi măng, ủi máng, ủi vào bụng con khác. Hiểu cái mũi heo giúp người nuôi biết vì sao heo phá chuồng, vì sao heo cắn nhau, và nên cho heo thứ gì để "làm việc".
Cái mũi heo được cấu tạo thế nào
Đầu mũi heo là một đĩa sụn tròn, phẳng, ẩm, có hai lỗ mũi. Phía sau đĩa mũi có một xương nhỏ riêng, nằm trước xương mũi chính, giúp đĩa mũi cứng cáp đủ để đẩy đất, lật đá. Quanh đó là cơ khoẻ, cho phép heo hất mạnh lên trên và sang hai bên. Bởi vậy heo có thể lật tung một vạt cỏ, xới cả lớp đất mặt.
Đĩa mũi cũng là chỗ có rất nhiều đầu dây thần kinh xúc giác. Heo dùng nó như con người dùng đầu ngón tay: chạm, đẩy, lăn một vật để biết nó cứng hay mềm, ăn được hay không. Râu cứng quanh mõm giúp cảm nhận thêm vật ở gần.
| Bộ phận | Việc nó làm |
|---|---|
| Đĩa mũi sụn | Đẩy, xới đất; sờ nắn vật lạ |
| Xương nhỏ sau đĩa mũi | Làm cứng đĩa mũi khi ủi |
| Cơ mõm | Hất, lật, đẩy vật nặng |
| Niêm mạc mũi trong | Đánh hơi |
| Râu và lông quanh mõm | Cảm nhận vật ở sát mõm |
Khứu giác của heo nhạy đến mức nào
Heo thấy kém: mắt ở hai bên đầu, nhìn rộng nhưng nhìn sâu kém, phân biệt màu hạn chế. Bù lại, heo sống bằng mũi. Khi bộ gen của heo được giải trình (công bố năm 2012), các nhà khoa học ghi nhận heo có số gen thụ thể khứu giác thuộc hàng nhiều trong các loài thú có vú đã được nghiên cứu, nhiều hơn chó. Số gen không đồng nghĩa trực tiếp với độ nhạy, nhưng nó cho thấy thế giới của con heo trước hết là thế giới mùi.
Heo dùng mũi để:
- Tìm thức ăn dưới đất: củ, rễ, giun, ấu trùng, nấm mọc ngầm. Heo tìm nấm truffle dưới đất ở châu Âu là ví dụ nổi tiếng nhất (có bài riêng trong danh mục này).
- Nhận ra từng con trong đàn: heo ngửi mõm, ngửi hông, ngửi vùng sau của nhau khi gặp.
- Nhận ra người: heo nhớ mùi người chăm quen.
- Tìm vú mẹ: heo con mới đẻ bò tới bầu vú phần lớn nhờ mùi và hơi ấm.
- Đọc tín hiệu sinh sản: nái động dục phản ứng rất mạnh với mùi của heo đực; chất mùi trong nước bọt heo đực là một trong những thứ làm nái "đứng im" khi được phối. Phần này viết kỹ trong danh mục Sinh sản.
Mùi cũng giải thích vì sao heo hay thải phân ở chỗ cũ và vì sao đổi chuồng làm heo bối rối: thế giới mùi quen của chúng bị xoá trắng.
Ủi đất là nhu cầu, không phải tật xấu
Heo rừng dành một phần lớn thời gian thức trong ngày để đi kiếm ăn, phần lớn là ủi và đánh hơi. Thuần hoá không xoá nhu cầu này. Các thí nghiệm ở châu Âu cho heo ăn no hoàn toàn rồi thả vào bãi đất vẫn thấy heo ủi, ngửi, gặm rất lâu. Nghĩa là heo không ủi chỉ vì đói; heo ủi vì đó là việc loài heo "phải làm".
Khi nhu cầu đó không có chỗ thoát, nó chuyển hướng:
- Heo ủi nền, ủi máng, gặm thanh chắn, cắn xích đến mòn.
- Heo con sau cai sữa ủi bụng, ủi rốn con khác như đang tìm vú.
- Heo thịt cắn đuôi, cắn tai nhau.
- Heo nái nhốt lồng nhai không, cắn song lồng lặp đi lặp lại.
Những hành vi này được gọi là hành vi lặp lại hoặc hành vi chuyển hướng. Chúng là dấu hiệu môi trường quá nghèo, không phải do heo "hư".
Heo ủi phá chuồng, phá vườn: xử lý thế nào
Ở chuồng xi măng
Heo ủi làm bong vữa, lở nền ở những chỗ yếu, nhất là quanh máng và mép rãnh. Cách làm thực tế:
- Đổ nền đủ chắc ở chỗ heo hay ủi, mép máng và mép rãnh làm gờ chắc.
- Cho heo thứ khác để ủi, để gặm: rơm, cỏ khô, khúc gỗ mềm, xơ dừa trong rọ treo. Bài "Làm giàu môi trường chuồng" có bảng chi tiết.
- Rải thức ăn một phần ra nền sạch (với heo nuôi đệm lót hoặc nền khô) để heo có việc tìm kiếm. Không làm cách này ở nền ướt bẩn.
Ở heo thả vườn, heo nuôi bãi
Heo thả có thể xới tung cả bãi cỏ trong vài tuần. Người nuôi heo thả ở nhiều nước dùng cách chia bãi thành nhiều ô, cho heo ở một ô rồi chuyển sang ô khác để cỏ mọc lại. Một số nơi còn tận dụng: cho heo vào ủi đất ruộng sau thu hoạch để xới đất, ăn củ sót, trước khi trồng vụ mới.
Ở một số nước có tục xỏ khoen mũi cho heo nái thả ngoài trời để heo đau khi ủi mà thôi phá bãi. Cách này đang bị tranh luận nhiều về phúc lợi, vì nó chặn đúng nhu cầu tự nhiên nhất của con heo. Đây là việc can thiệp lên cơ thể con vật, người nuôi không nên tự làm.
Nhắc thêm: heo thả vườn tiếp xúc đất, cỏ, nước bên ngoài nên rủi ro mang mầm bệnh vào trại cao hơn heo nhốt. Rào bãi để heo không gặp heo rừng, heo nhà hàng xóm là điều kiện bắt buộc. Chi tiết an toàn sinh học nằm ở danh mục Phòng bệnh.
Mùi heo đực: một chuyện của cái mũi người
Mũi heo nhạy với mùi, mà chính heo cũng tạo ra những mùi đặc biệt. Heo đực trưởng thành chưa thiến tạo ra một số hợp chất mùi, tích trong mỡ. Khi nấu thịt của một số con đực, có người ngửi thấy mùi hôi khó chịu, gọi là mùi hôi đực; có người lại gần như không ngửi thấy, vì khả năng cảm nhận mùi này khác nhau theo từng người. Đây là lý do chính của việc thiến heo đực nuôi thịt ở nhiều nơi, và cũng là lý do nhiều nước đang thử các cách khác thay cho thiến. Việc thiến phải do người có chuyên môn làm; người nuôi không tự làm.
Bắt tay làm: kiểm tra xem heo có đủ việc cho cái mũi chưa
| Câu hỏi | Nếu trả lời "không" |
|---|---|
| Trong ô có vật gì heo cắn, ủi, phá được không? | Thêm rơm, cỏ khô hoặc khúc gỗ mềm treo |
| Vật đó có còn mới với heo không (đã để quá một tuần chưa)? | Thay hoặc đổi vật khác |
| Số vật có đủ để nhiều con dùng cùng lúc? | Thêm điểm, đặt ở nhiều góc |
| Nền quanh máng, quanh rãnh còn nguyên chứ? | Gia cố chỗ heo hay ủi |
| Có thấy heo ủi bụng, cắn đuôi, nhai không không? | Xem lại toàn bộ: mật độ, nhiệt độ, vật liệu |
Vật liệu đưa vào chuồng phải khô, sạch, lấy từ nguồn không có dịch. Rơm, cỏ lấy từ vùng đang có dịch tả heo châu Phi hoặc từ ruộng sát bãi chôn heo là đường đưa bệnh vào chuồng.
Học thêm ở đâu
Muốn hiểu thêm về tập tính tìm thức ăn của heo, có thể đọc phần tập tính trong giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam, và các tài liệu phúc lợi heo của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH). Một cách học dễ là đặt một nắm rơm khô vào ô heo rồi đứng xem nửa giờ: heo nào lao tới trước, heo ủi, cắn, tung thế nào. Nửa giờ đó dạy nhiều hơn mấy trang sách.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao heo hay ủi đất?
Ủi đất là cách heo tìm thức ăn tự nhiên, kế thừa từ heo rừng. Heo dùng mũi vừa để đánh hơi vừa để xới đất tìm củ, rễ, giun. Heo nhà dù ăn no vẫn giữ nhu cầu ủi, nên cần có vật liệu để ủi và gặm.
Mũi heo có thính hơn mũi chó không?
Bộ gen heo có số gen thụ thể khứu giác thuộc hàng nhiều trong các loài thú, nhiều hơn chó. Tuy vậy số gen không đo trực tiếp độ thính. Có thể nói cả hai loài đều có khứu giác rất tốt, và heo đặc biệt giỏi tìm vật ở dưới đất.
Làm sao cho heo thôi ủi phá nền chuồng?
Không thể bắt heo bỏ ủi, chỉ có thể cho heo chỗ khác để ủi. Thêm rơm, cỏ khô, khúc gỗ mềm hoặc xơ dừa vào ô, thay định kỳ, và gia cố những chỗ nền heo hay phá.
Vì sao heo con cai sữa hay ủi bụng nhau?
Heo con mới tách mẹ vẫn còn phản xạ tìm vú, cộng với căng thẳng và buồn chán nên ủi bụng, ủi rốn con khác. Cho heo con vật liệu để ủi, giữ ấm và giảm sốc cai sữa giúp giảm hành vi này. Nếu rốn bị sưng, chảy máu thì báo thú y.
Mùi hôi đực ở thịt heo là gì?
Đó là mùi do một số hợp chất tích trong mỡ heo đực trưởng thành chưa thiến, lộ ra khi nấu. Không phải ai cũng ngửi thấy mùi này. Đây là lý do việc thiến heo đực nuôi thịt phổ biến, và việc đó phải do người có chuyên môn làm.
