Ký sinh trùng ở heo gồm hai nhóm: bên trong (giun đũa, giun tóc, giun lươn, giun phổi, sán lá ruột, cầu trùng) và bên ngoài (ghẻ, chấy rận). Chúng hiếm khi làm heo chết hàng loạt, nhưng làm heo chậm lớn, tốn cám, ngứa ngáy, dễ mắc bệnh khác, và một số loại liên quan tới sức khoẻ người. Cách quản lý gồm: giữ chuồng khô sạch, dọn và ủ phân, không cho heo ăn bèo rau thuỷ sinh sống, tẩy giun và trị ghẻ theo lịch và hướng dẫn của thú y.
Vì sao ký sinh trùng là "kẻ trộm cám"
Một con heo nhiễm giun vẫn ăn, vẫn chạy, trông bình thường. Nhưng giun lấy dinh dưỡng, làm tổn thương ruột, gan, phổi; ghẻ làm heo ngứa, cọ suốt ngày, ăn ít, ngủ ít. Kết quả là cùng một lượng cám mà heo lớn chậm hơn, hệ số chuyển hoá thức ăn xấu đi. Ở lò mổ, gan heo nhiễm giun đũa có những đốm trắng đục, gan phải loại bỏ — người bán thịt gọi là "gan hoa".
Heo nuôi trên nền đất, heo thả vườn, heo nuôi trên đệm lót, heo ở chuồng ẩm thấp thường nhiễm nhiều hơn heo nuôi trên nền xi măng, sàn nhựa khô sạch.
Các loại ký sinh trùng hay gặp
| Loại | Heo nhiễm thế nào | Dấu hiệu gợi ý |
|---|---|---|
| Giun đũa (Ascaris suum) | Nuốt trứng giun có trong phân, đất; trứng rất bền, sống lâu trong đất và chuồng | Heo choai, heo thịt chậm lớn, lông xù; ho khi ấu trùng đi qua phổi; đốm trắng trên gan ở lò mổ; nặng có thể thấy giun trong phân |
| Giun tóc (Trichuris suis) | Nuốt trứng từ đất, nền chuồng bẩn | Tiêu chảy có khi lẫn nhầy, chậm lớn; hay gặp ở heo nuôi nền đất, thả vườn |
| Giun lươn (Strongyloides) | Ấu trùng xuyên qua da; heo con có thể nhiễm qua sữa mẹ | Heo con theo mẹ tiêu chảy, chậm lớn |
| Giun phổi (Metastrongylus) | Heo ăn giun đất mang ấu trùng — gặp ở heo thả, heo ủi đất | Ho kéo dài, khó thở; dễ kèm bệnh hô hấp khác |
| Sán lá ruột lớn (Fasciolopsis buski) | Ăn bèo, rau thuỷ sinh sống có kén sán bám | Gầy, tiêu chảy, bụng to; người cũng có thể nhiễm theo cùng đường |
| Cầu trùng | Từ môi trường ô đẻ, chuồng | Tiêu chảy ở heo con (xem bài tiêu chảy heo con) |
| Ghẻ (Sarcoptes) | Tiếp xúc trực tiếp giữa heo; nái truyền cho con | Ngứa, cọ mình vào tường, song chuồng; da dày, đóng vảy, nhất là quanh tai, mắt, cổ, chân |
| Chấy rận heo | Tiếp xúc trực tiếp | Ngứa; nhìn thấy rận to bằng mắt thường ở nếp da sau tai, giữa hai chân |
Chẩn đoán chắc chắn cần thú y xét nghiệm phân, cạo da, hoặc kiểm tra gan, phổi khi mổ. Ghi chú từ lò mổ (gan có đốm trắng, phổi có vùng tổn thương) là thông tin quý — hỏi người mổ khi bán heo.
Ghẻ heo: dễ thấy, dễ bỏ qua
Người nuôi hay nghĩ heo cọ mình là vì nóng hay vì "thói quen". Thực ra một đàn heo cọ mình liên tục, cọ đến xước da là dấu hiệu đáng nghi ghẻ. Cách kiểm tra đơn giản người nuôi tự làm được:
- Chọn thời điểm heo đang nằm nghỉ yên tĩnh.
- Đứng quan sát một nhóm heo trong khoảng 15 phút.
- Đếm số lần heo cọ mình vào tường, song, gãi bằng chân.
- Ghi lại. So sánh giữa các ô, giữa các tuần.
Ngoài ra, xem vùng da trong tai: ghẻ lâu ngày hay tạo các mảng vảy dày, xám, bong được. Nái là nguồn truyền ghẻ chính cho heo con, vì vậy trị ghẻ cho nái trước khi vào chuồng đẻ là việc nhiều quy trình khuyến cáo — làm theo hướng dẫn của thú y.
Ghẻ heo có thể làm người chăm bị ngứa, nổi mẩn ở tay, cánh tay; tình trạng này thường tạm thời. Đeo găng, mặc áo dài tay khi tiếp xúc heo ghẻ, và đi khám da liễu nếu ngứa kéo dài.
Sán lá ruột: chuyện của cây bèo
Ở nhiều vùng nông thôn, bèo, rau muống, rau thuỷ sinh hái từ ao là thức ăn xanh quen thuộc cho heo. Vấn đề là sán lá ruột lớn có vòng đời đi qua ốc nước ngọt, sau đó ấu trùng bám thành kén trên bề mặt cây thuỷ sinh. Heo ăn bèo sống có kén sẽ nhiễm sán. Người ăn rau thuỷ sinh sống (ấu trùng bám trên củ ấu, rau muống ao, ngó sen…) cũng có thể nhiễm theo đúng đường đó.
Vòng lây khép kín: phân heo nhiễm sán thải ra ao → trứng nở trong nước, vào ốc → kén bám lên bèo → heo ăn bèo. Muốn cắt vòng này:
- Không thải phân heo chưa xử lý xuống ao trồng bèo, rau.
- Bèo, rau thuỷ sinh cho heo ăn nên rửa sạch và nấu chín; không cho ăn sống từ ao có phân.
- Người không ăn rau thuỷ sinh sống từ các ao này.
Phân, nước thải chuồng heo nên đi qua hầm biogas hoặc ủ phân trước khi ra ao, ra ruộng — chi tiết ở danh mục Chất thải và biogas.
Tẩy giun và trị ghẻ: làm việc với thú y
Có nhiều loại thuốc tẩy giun, trị ghẻ dùng trong chăn nuôi heo, dạng trộn cám, pha nước hoặc tiêm. Bài này không nêu tên thuốc hay liều, vì:
- Mỗi loại thuốc tác dụng lên một nhóm ký sinh trùng khác nhau — thuốc trị giun đũa chưa chắc diệt được sán lá hay ghẻ.
- Liều tính theo khối lượng heo; heo nái chửa, heo con có những lưu ý riêng.
- Mỗi loại thuốc có thời gian ngưng thuốc trước khi giết mổ khác nhau.
- Dùng một loại mãi, liều không đủ làm ký sinh trùng kháng thuốc.
Chủ nuôi nên hỏi thú y để có một lịch phù hợp với trại mình: tẩy giun cho nái vào thời điểm nào trong chu kỳ, heo thịt tẩy lúc nào, đực giống thế nào, có cần trị ghẻ cho cả đàn không. Ghi lại ngày, tên thuốc, liều thú y hướng dẫn vào sổ.
Vì sao tẩy giun xong heo vẫn nhiễm lại
Trứng giun đũa có vỏ dày, sống rất lâu trong đất, khe nền chuồng, chất độn. Tẩy giun cho heo mà không làm sạch chuồng thì heo nuốt lại trứng, vài tuần sau lại nhiễm. Thuốc chỉ là một nửa; nửa còn lại là vệ sinh.
Quản lý chuồng để giảm ký sinh trùng
- Dọn phân hằng ngày, không để phân tồn đọng trong ô.
- Nền chuồng khô, không nứt vỡ — khe nứt là nơi trứng giun ẩn náu. Trát lại nền hỏng.
- Để trống, rửa, sát trùng, để khô giữa các lứa. Phơi nắng ô chuồng nếu được; trứng giun chịu khô nóng kém hơn chịu ẩm.
- Ủ phân trước khi bón ruộng, vườn: nhiệt độ trong đống ủ đúng cách giúp diệt nhiều trứng giun (xem danh mục Chất thải và biogas).
- Heo thả vườn: luân chuyển bãi thả, không thả mãi một chỗ.
- Diệt chuột, ruồi — chúng mang trứng giun và mầm bệnh khác.
- Heo mới nhập: tẩy giun, trị ghẻ trong thời gian cách ly theo hướng dẫn thú y, trước khi nhập đàn.
Theo mùa ba miền
- Miền Bắc mùa nồm: nền ẩm kéo dài, trứng giun sống lâu. Rắc vôi bột lối đi, giữ nền khô.
- Miền Trung mùa mưa lũ: nước tràn vào chuồng mang theo phân, đất; sau lũ nên làm vệ sinh toàn bộ và hỏi thú y về tẩy giun.
- Miền Nam mùa mưa: nhiều trại dùng bèo, rau muống làm thức ăn xanh — đây là mùa cần chú ý sán lá ruột.
Bắt tay làm
- Lần bán heo tới, hỏi người mổ: gan có đốm trắng không, phổi thế nào. Ghi lại.
- Quan sát một ô heo 15 phút, đếm số lần cọ mình.
- Xem trong tai mấy con nái có vảy ghẻ không.
- Kiểm tra nguồn bèo, rau xanh cho heo: hái từ ao nào, ao đó có nhận nước thải chuồng không.
- Mang các ghi chép này hỏi thú y để lập lịch tẩy giun, trị ghẻ cho trại.
Học thêm ở đâu
Bộ môn ký sinh trùng của Học viện Nông nghiệp Việt Nam và Viện Thú y có nhiều tài liệu về ký sinh trùng ở heo. Thú y xã có thể lấy mẫu phân gửi xét nghiệm. Với các bệnh ký sinh trùng lây sang người như sán lá ruột, sán dây, trạm y tế xã và Viện Sốt rét – Ký sinh trùng – Côn trùng có tài liệu phổ biến.
Câu hỏi thường gặp
Làm sao biết heo bị giun?
Heo nhiễm giun thường chậm lớn, lông xù, gầy dù ăn được, có khi ho hoặc tiêu chảy; nặng có thể thấy giun trong phân. Ở lò mổ, gan có đốm trắng là dấu hiệu nhiễm giun đũa. Thú y có thể xét nghiệm phân để biết chắc.
Heo cọ mình liên tục có phải bị ghẻ không?
Có thể. Heo cọ mình nhiều, da dày đóng vảy nhất là quanh tai, cổ, chân là dấu hiệu nghi ghẻ. Quan sát và đếm số lần cọ trong 15 phút, xem vảy trong tai, rồi nhờ thú y kiểm tra và hướng dẫn điều trị.
Bao lâu tẩy giun cho heo một lần?
Không có một lịch chung cho mọi trại; lịch phụ thuộc loại heo, cách nuôi và mức nhiễm. Hỏi thú y để có lịch phù hợp cho nái, heo thịt và đực giống, và kết hợp với vệ sinh chuồng vì trứng giun sống rất lâu ngoài môi trường.
Cho heo ăn bèo sống có sao không?
Bèo và rau thuỷ sinh từ ao nhận phân heo có thể mang kén sán lá ruột, heo ăn sống sẽ nhiễm sán. Nên nấu chín trước khi cho ăn, và không thải phân heo chưa xử lý xuống ao trồng bèo.
Ghẻ heo có lây sang người không?
Ghẻ heo có thể làm người chăm bị ngứa, nổi mẩn ở tay, cánh tay, thường chỉ tạm thời. Đeo găng, mặc áo dài tay khi tiếp xúc heo ghẻ và đi khám da liễu nếu ngứa kéo dài.
