Heo nái đẻ: theo dõi ca đẻ thế nào và khi nào phải gọi thú y

Một ca heo nái đẻ bình thường thường kéo dài khoảng 2–5 giờ, heo con ra cách nhau trung bình khoảng 15–20 phút, nhau ra rải rác hoặc sau con cuối. Người trông chỉ cần lau khô, giữ ấm, cho bú và ghi giờ từng con. Gọi thú y ngay khi nái rặn mạnh lâu mà không ra con, khi khoảng cách giữa hai con kéo dài bất thường trong lúc bụng còn thai, khi âm hộ chảy dịch hôi đen, hoặc nái kiệt sức, sốt cao.

Một ca đẻ bình thường diễn ra thế nào

Ca đẻ có thể chia thành ba chặng để người trông dễ theo dõi:

1. Chuẩn bị: tử cung co bóp, đường đẻ mở dần. Nái bồn chồn, làm ổ, rồi nằm nghiêng. Chặng này có thể kéo dài nhiều giờ.
2. Ra con: nái rặn, đuôi quẫy, chân sau duỗi, có khi nhấc chân trên lên. Heo con ra bằng đầu hoặc bằng chân sau đều bình thường ở heo — không giống bò, ở heo ra ngược chân sau rất hay gặp.
3. Ra nhau: nhau thai ra từng đợt xen giữa các con hoặc thành khối sau con cuối, thường trong vòng vài giờ.

Các con số trong bảng dưới là khoảng tham khảo thường gặp trong tài liệu kỹ thuật. Mỗi nái một khác: nái lứa đầu và nái già thường đẻ lâu hơn; nái béo, nái bị nóng, ổ đông con cũng lâu hơn.

Người trông làm gì trong lúc nái đẻ

Việc của chủ nuôi là việc ở phía heo con và ghi chép. Phía nái, chủ nuôi chỉ giữ yên tĩnh và quan sát.

Với mỗi heo con vừa ra

• Dùng khăn sạch lau nhớt ở mũi, miệng trước để heo con thở được, rồi lau khô toàn thân. Heo con ướt mất nhiệt rất nhanh.
• Nếu trại có dùng bột làm khô cho heo con sơ sinh, xoa đều để da khô nhanh.
• Đưa heo con vào ô úm ấm, hoặc đặt ngay vào vú để bú. Con nào bú được sữa đầu sớm, con đó khoẻ hơn — chi tiết ở bài heo con 72 giờ đầu.
• Xử lý dây rốn theo cách kỹ thuật viên đã hướng dẫn, dụng cụ sạch. Chưa được hướng dẫn thì để nguyên, dây rốn tự khô.

Ghi vào sổ

• Giờ con đầu tiên ra, giờ từng con tiếp theo.
• Con sống, con chết lúc sinh, con yếu, thai khô (thai gỗ) nếu có.
• Giờ ra nhau, ước số khối nhau.
• Giờ kết thúc, nái có ăn uống lại không.

Sổ ghi giờ quan trọng hơn người ta nghĩ. Khi gọi thú y, câu đầu tiên họ hỏi là "đẻ được mấy con rồi, con cuối ra lúc mấy giờ". Trả lời được chính xác thì họ đánh giá đúng mức độ cấp.

Với nái

• Giữ yên tĩnh, ánh sáng dịu, không cho người lạ, chó mèo lại gần.
• Nước uống luôn có sẵn. Nái đẻ lâu mất nhiều nước.
• Mùa nóng giữ mát cho nái: quạt, thông gió. Nái nóng thì rặn yếu, đẻ lâu hơn.
• Không đánh, không kéo nái đứng dậy, không tự ý ấn bụng.

Khi nào phải gọi thú y ngay

Đây là phần quan trọng nhất của bài. Những tình huống dưới đây là ca cấp, gọi thú y ngay, đừng chờ "để xem thêm":

• Nái rặn mạnh, liên tục khoảng nửa giờ trở lên mà không ra con nào — có thể có con bị kẹt hoặc ngôi thai bất thường.
• Đã ra con nhưng sau đó im lâu (quá khoảng 45 phút đến 1 giờ) trong khi nái còn bụng, số con ra còn ít so với lứa trước, hoặc nái vẫn rặn từng cơn yếu.
• Dịch âm hộ hôi thối, màu nâu đen, hoặc có máu tươi chảy nhiều.
• Nái kiệt sức: ngừng rặn, thở dốc, nằm bẹp, niêm mạc nhợt.
• Nái sốt cao, run, hoặc co giật.
• Heo con ra liên tiếp đều chết, hoặc ra thai khô, thai thối.
• Nhiều giờ sau con cuối vẫn chưa ra nhau, nái sốt, bỏ ăn.

Trong lúc chờ thú y tới

• Ghi chính xác số con đã ra, giờ con cuối.
• Giữ heo con đã ra trong ô úm ấm để nái không đè khi trở mình.
• Chuẩn bị nước sạch, xà phòng, đèn sáng, khăn sạch cho thú y.
• Không tự dùng thuốc thúc đẻ. Khi có thai bị kẹt mà dùng thuốc thúc co bóp, tử cung có thể bị tổn thương nặng.
• Không tự đưa tay vào đường đẻ để kéo thai. Thao tác này cần đúng kỹ thuật, đúng vệ sinh và người được đào tạo; làm sai rất dễ gây rách, nhiễm trùng, làm nái mất sữa hoặc không thể đẻ tiếp.

Lưu số điện thoại của hai người: cán bộ thú y xã và một kỹ thuật viên hoặc bác sĩ thú y tư nhân trong vùng. Ca đẻ khó hay rơi vào nửa đêm, gọi người thứ nhất không được thì có người thứ hai.

Heo con ra mà không thở

Đôi khi heo con ra còn trong màng ối hoặc bị ngạt vì ra chậm. Việc chủ nuôi làm được: xé màng ở mũi miệng, lau sạch nhớt, xoa mạnh lưng và ngực bằng khăn khô để kích thích thở, giữ ấm. Nhiều con "tưởng chết" hồi lại sau vài chục giây. Con yếu nên đưa vào vú sớm, hoặc đặt riêng trong ô úm ấm và nhờ kỹ thuật viên hướng dẫn cho bú. Nếu nhiều con trong ổ ra yếu hoặc ngạt, đó là dấu hiệu ca đẻ kéo dài, báo cho thú y biết.

Sau khi đẻ xong: 3 ngày theo dõi nái

Ca đẻ kết thúc chưa phải hết lo. Mấy ngày đầu sau đẻ là lúc dễ phát các bệnh của nái nuôi con. Người nuôi hay nhắc tới nhóm dấu hiệu viêm vú, viêm tử cung, mất sữa xuất hiện cùng nhau sau đẻ. Theo dõi:

• Ăn uống: nái ăn lại dần trong một hai ngày sau đẻ là tốt. Bỏ ăn kéo dài là đáng lo.
• Thân nhiệt: nhiều trại đo nhiệt độ hậu môn nái mỗi sáng trong vài ngày đầu bằng nhiệt kế thú y. Hỏi thú y mức nào là sốt với nái sau đẻ.
• Bầu vú: sờ thấy vú nóng, cứng, đỏ, nái không cho con bú — có thể viêm vú.
• Dịch âm hộ: dịch hôi, đặc, màu vàng xám kéo dài — có thể viêm tử cung.
• Heo con: heo con kêu đói, gầy rộc, chen nhau ở vú — nái có thể ít sữa.

Thấy những dấu hiệu này thì gọi thú y sớm, đừng chờ heo con đói lả. Việc chọn thuốc là của thú y; chủ nuôi lo nước uống, giữ vệ sinh ô đẻ, cho ăn tăng dần và ghi chép.

Sai lầm hay gặp

• Thấy nái đẻ lâu thì tự mua thuốc thúc đẻ về dùng.
• Không ghi giờ, tới khi lo lắng thì không biết con cuối ra lúc nào.
• Bỏ đi ngủ khi nái mới đẻ được vài con.
• Không đếm nhau, không biết đã ra hết chưa.
• Sưởi quá nóng chỗ nái nằm, nái thở dốc rặn yếu.

Bắt tay làm: phiếu đẻ dán cạnh chuồng

Kẻ sẵn một phiếu: số tai nái, ngày đẻ, các dòng "con thứ … ra lúc … sống/chết/yếu", dòng ra nhau, dòng ghi chú. Dán phiếu trong túi nilon cạnh chuồng đẻ, bút buộc dây. Người trông ca nào ghi ca đó. Sau vài lứa, xem lại phiếu sẽ thấy nái nào hay đẻ lâu, hay có con chết lúc sinh — dữ liệu quý để quyết định giữ hay loại nái.

Học thêm ở đâu

Lớp chăn nuôi heo nái của khuyến nông tỉnh và các trường cao đẳng, trung cấp nông nghiệp có phần thực hành trông nái đẻ. Thú y xã và kỹ thuật viên hãng cám là người nên nhờ đến trông cùng một hai ca đầu nếu bạn mới nuôi nái. Giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có phần sinh lý đẻ viết dễ hiểu.