Hai bức tranh dân gian Đông Hồ "Lợn đàn" và "Lợn độc" dùng hình con heo để chúc Tết: "Lợn đàn" vẽ heo mẹ cùng bầy con, mang ý con cháu đông đúc, nhà cửa sung túc; "Lợn độc" vẽ một con heo béo tròn, trên mình có vòng xoáy âm dương, thường được hiểu là lời cầu no đủ, hài hoà và may mắn. Con heo trong tranh chính là heo Ỉ, giống heo nội quen thuộc nhất của đồng bằng Bắc Bộ xưa. Bài này chỉ bàn ý nghĩa con heo trong tranh, không bàn kỹ thuật làm tranh.
Tranh Tết và vì sao lại là con heo
Tranh dân gian Đông Hồ, làng tranh bên sông Đuống (Bắc Ninh), chủ yếu được làm để bán dịp Tết. Người nông dân mua tranh về dán lên vách, thay cho lời chúc năm mới. Những đề tài bán chạy nhất vì thế là những lời chúc dễ hiểu nhất: con gà cho may mắn, em bé ôm gà, ôm vịt cho con cháu, cá chép cho thịnh vượng, và con heo cho no đủ.
Với nhà nông, con heo béo là hình ảnh cụ thể nhất của sự sung túc. Heo béo nghĩa là năm đó có cám, có gạo, có bán được tiền, có thịt ăn Tết. Treo tranh heo đầu năm là mong cả năm như thế. Nhà thơ Hoàng Cầm trong bài "Bên kia sông Đuống" có câu "Tranh Đông Hồ gà lợn nét tươi trong", đặt con lợn cạnh con gà như hai biểu tượng thân thuộc nhất của dòng tranh này.
"Lợn đàn": lời chúc sinh sôi
Bức tranh vẽ gì
Tranh "Lợn đàn" thường vẽ một con heo mẹ to, bụng sệ, đứng hoặc nằm cho đàn con bú, quanh đó là những con heo con. Có bản vẽ heo mẹ đang ăn, đàn con vây quanh. Heo con tròn trịa, mỗi con một tư thế, nhìn rất sinh động.
Ý nghĩa
- Sinh sôi, con cháu đông đúc: heo nái đẻ nhiều con mỗi lứa. Với xã hội nông nghiệp coi trọng con đông cháu nhiều, heo mẹ đàn con là hình ảnh mong ước.
- Sum vầy, đầm ấm: mẹ con quây quần là hình ảnh gia đình trọn vẹn ngày Tết.
- Tài sản sinh lời: với nhà nông, một con nái đẻ là cả một "vốn" sinh ra tiền. Tranh lợn đàn vì thế cũng là lời chúc làm ăn phát đạt.
Người nuôi heo nái hôm nay nhìn bức tranh có thể thấy thêm một điều: heo mẹ trong tranh nằm cho con bú giữa sân, không lồng, không ô úm. Đó là cách nuôi của một thời, khác hẳn chuồng đẻ hiện đại.
"Lợn độc": vòng xoáy âm dương trên mình heo
Bức tranh vẽ gì
"Lợn độc" vẽ một con heo đứng một mình, thân tròn, bụng sệ gần chạm đất, lưng võng, mõm ngắn, tai nhỏ. Điểm đặc biệt nhất là trên mình heo, thường ở vai hoặc mông, có vẽ hình xoáy âm dương. Một số bản vẽ heo đang ăn cây ráy, loại cây trước kia hay được thái nấu cho heo ăn.
Ý nghĩa của xoáy âm dương
Đây là chi tiết được bàn nhiều nhất, và có nhiều cách hiểu:
- Hài hoà âm dương, trời đất: cách hiểu phổ biến nhất. Âm dương hoà hợp thì mùa màng thuận, vật nuôi sinh sôi, nhà yên ổn.
- Phồn thực: một số nhà nghiên cứu văn hoá dân gian đặt xoáy âm dương trong mạch tín ngưỡng phồn thực, cầu sinh sôi nảy nở.
- Dấu hiệu "con heo tốt": có ý kiến cho rằng dân gian quan niệm heo có xoáy lông đẹp là heo tốt, và người vẽ cách điệu xoáy lông thành vòng âm dương.
- Bùa trấn trạch: có cách hiểu tranh con vật có dấu âm dương mang chức năng trừ tà, giữ nhà.
Những cách hiểu này không loại trừ nhau, và không có tài liệu gốc nào của người làm tranh xưa ghi lại họ nghĩ gì. Vì vậy nên coi chúng là các cách đọc của người đời sau, chứ không phải một "đáp án" duy nhất.
Vì sao gọi là "độc"
"Độc" ở đây chỉ đơn giản là một con, để phân biệt với "lợn đàn". Không nên hiểu là "độc hại". Một số người còn hiểu "độc" theo nghĩa độc đáo, độc tôn, nhưng đó là cách liên tưởng thêm.
Con heo trong tranh là heo Ỉ
Nhìn dáng heo trong tranh Đông Hồ, người nuôi heo nhận ra ngay heo Ỉ: thân ngắn, lưng võng, bụng sệ sát đất, mõm ngắn và nhăn, chân thấp, lông đen. Đây là giống heo nội từng phổ biến ở đồng bằng sông Hồng, thường được gắn với vùng Nam Định xưa.
| Chi tiết trong tranh | Đặc điểm heo Ỉ thật |
|---|---|
| Bụng tròn, sệ chạm đất | Bụng to, sệ, nhất là ở nái đã đẻ |
| Lưng võng | Lưng võng xuống rõ |
| Mõm ngắn, mặt nhăn | Mõm ngắn, mặt có nếp nhăn |
| Chân ngắn | Chân thấp, nhỏ |
| Thân phủ màu tối | Lông da đen |
Có một nghịch lý buồn: con heo Ỉ trở thành biểu tượng của sự no đủ trên tranh Tết, nhưng giống heo thật thì lớn chậm, nhiều mỡ, không cạnh tranh được với heo lai và heo ngoại, nên đã giảm mạnh và hiện được giữ trong các chương trình bảo tồn quỹ gen. Nhiều trẻ em hôm nay biết heo Ỉ qua tranh nhiều hơn qua đời thật. Chuyện giống heo Ỉ có ở danh mục Giống heo.
Con heo trong tranh và ngày Tết hôm nay
Ngày nay tranh "Lợn đàn", "Lợn độc" vẫn được in lại, bán làm quà, in lên lịch, thiệp, bao lì xì, nhất là vào năm Hợi. Hình con heo béo có xoáy âm dương đã trở thành một trong những hình ảnh nhận diện văn hoá Việt, xuất hiện cả trên các sản phẩm thiết kế hiện đại.
Ý nghĩa cũng dịch chuyển: nếu xưa tranh heo là lời cầu no ấm của nhà nông, thì nay nó nhiều phần là kỷ niệm về một làng quê, một cách ăn Tết, một giống heo. Người treo tranh hôm nay ít ai nuôi heo, nhưng vẫn hiểu lời chúc trong đó.
So sánh hai bức tranh
| Lợn đàn | Lợn độc | |
|---|---|---|
| Hình vẽ | Heo mẹ và bầy con | Một con heo, có xoáy âm dương |
| Ý chính | Sinh sôi, con cháu đông, sum vầy | No đủ, hài hoà, may mắn |
| Hợp tặng | Gia đình trẻ, nhà mới có con | Lời chúc chung đầu năm, năm Hợi |
| Điểm bàn luận nhiều | Cách sắp xếp đàn con | Ý nghĩa xoáy âm dương |
Học thêm ở đâu
- Làng tranh Đông Hồ (Bắc Ninh): có các gia đình nghệ nhân còn giữ nghề và trưng bày tranh, có thể đến xem tranh lợn tận mắt.
- Bảo tàng Mỹ thuật Việt Nam (Hà Nội) có khu tranh dân gian, gồm tranh Đông Hồ.
- Sách: các công trình nghiên cứu tranh dân gian Việt Nam, sách về văn hoá Kinh Bắc. Phần chất liệu, kỹ thuật làm tranh có tài liệu chuyên về dòng tranh này.
- Bài thơ "Bên kia sông Đuống" của Hoàng Cầm: đọc lại để thấy tranh gà lợn đã đi vào ký ức của cả một vùng.
Câu hỏi thường gặp
Tranh Lợn đàn có ý nghĩa gì?
Tranh "Lợn đàn" vẽ heo mẹ cùng bầy con, mang ý nghĩa sinh sôi, con cháu đông đúc, gia đình sum vầy và làm ăn phát đạt. Đây là lời chúc Tết của nhà nông xưa.
Vòng tròn trên mình con lợn trong tranh Đông Hồ là gì?
Đó là hình xoáy âm dương. Cách hiểu phổ biến là biểu tượng hài hoà trời đất, mùa màng thuận lợi; ngoài ra còn có cách hiểu theo tín ngưỡng phồn thực, dấu hiệu heo tốt hoặc bùa trấn trạch. Không có tài liệu gốc khẳng định một cách hiểu duy nhất.
Con lợn trong tranh Đông Hồ là giống lợn gì?
Là heo Ỉ, giống heo nội có thân ngắn, lưng võng, bụng sệ, mõm ngắn, lông đen, từng phổ biến ở đồng bằng Bắc Bộ. Ngày nay heo Ỉ thuộc diện được bảo tồn quỹ gen.
Lợn độc nghĩa là gì?
"Độc" ở đây nghĩa là một con, để phân biệt với tranh "Lợn đàn" có nhiều con. Tranh "Lợn độc" vẽ một con heo béo có xoáy âm dương, mang lời chúc no đủ, may mắn.
Vì sao tranh Tết hay vẽ con lợn?
Với nhà nông, con lợn béo là hình ảnh cụ thể nhất của sự no đủ: có cám gạo, có thịt ăn Tết, có tiền bán. Treo tranh lợn đầu năm là mong cả năm sung túc.
