Rau muống, dây lang, bèo tấm, bèo tây, thân chuối là những thức ăn xanh quen thuộc của heo (lợn) Việt Nam. Chúng giàu nước, có chất xơ, vitamin và một ít đạm, giúp heo no bụng, nhuận tràng và giảm phần nào tiền cám — nhưng năng lượng rất thấp, nên chỉ là phần bổ sung, không thay được cám với heo lai lớn nhanh. Thức ăn xanh hợp nhất với nái mang thai, heo nội, heo nuôi thả; dùng sai cách thì mang theo sán, thuốc trừ sâu hoặc gây ngộ độc khi nấu để qua đêm.
Thức ăn xanh mang lại gì và không mang lại gì
Phần lớn rau, bèo tươi có khoảng chín phần mười là nước. Nghĩa là một gánh rau trông nhiều nhưng lượng chất khô heo nhận được khá ít. Đó là lý do người xưa nuôi heo bằng rau cám thì heo lớn chậm, thời gian nuôi dài hơn heo ăn cám công nghiệp nhiều.
| Điều thức ăn xanh làm được | Điều không làm được |
|---|---|
| Cho heo cảm giác no, giảm cắn phá ở nái ăn hạn chế | Cung cấp đủ năng lượng cho heo thịt lai |
| Bổ sung chất xơ, chống táo bón, nhất là nái quanh ngày đẻ | Thay premix vitamin – khoáng trong khẩu phần đậm |
| Bổ sung caroten (tiền vitamin A), một số vitamin và khoáng | Thay nguồn đạm như khô đậu tương |
| Tận dụng nguồn sẵn có trong vườn, ao | "Miễn phí" — vẫn tốn công cắt, rửa, thái, chở |
Các loại thức ăn xanh hay dùng
Rau muống và dây lang
Hai loại phổ biến nhất ở cả ba miền, dễ trồng, cắt nhiều lứa. Dây lang (ngọn và lá khoai lang) có đạm khá so với rau thông thường và heo ăn ngon. Nên trồng một khoảnh riêng gần chuồng, tưới bằng nước sạch hoặc nước đã xử lý qua biogas – ao lắng đúng cách, để chủ động nguồn và tránh rau ven cống rãnh.
Bèo tấm, bèo dâu
Bèo tấm (loại bèo lá rất nhỏ nổi kín mặt ao) và bèo dâu (loại có màu đỏ tía khi già) mọc nhanh trên ao giàu dinh dưỡng, đạm tính theo chất khô khá cao so với rau. Vì nhiều nước và vớt lên dễ ủng, nên dùng trong ngày. Ao thả bèo phải là ao không nhận nước thải chưa xử lý, không phun thuốc trừ sâu xung quanh.
Bèo tây (lục bình)
Mọc tràn lan ở sông rạch miền Nam và đồng bằng Bắc Bộ. Phần lá non có thể thái nhỏ cho heo; thân xốp, nhiều nước và xơ, giá trị dinh dưỡng thấp. Bèo tây hút mạnh chất bẩn trong nước, vì vậy không vớt bèo ở kênh nhận nước thải công nghiệp, khu dân cư.
Thân chuối
Món "truyền thống" của heo nhà quê: thân chuối thái mỏng, nấu với cám. Thân chuối gần như toàn nước, rất ít đạm và năng lượng, nên vai trò chính là độn cho no và bổ sung chất xơ. Thái nhỏ, có thể ủ chua để để được lâu hơn (xem bài ủ men, lên men thức ăn).
Các loại cây lá khác
Một số hộ trồng cây họ đậu làm thức ăn xanh cho heo như keo dậu, cây chè khỉ, hoặc chùm ngây. Lá keo dậu giàu đạm nhưng có chất mimosine, chỉ nên dùng tỉ lệ thấp theo hướng dẫn kỹ thuật. Lá sắn tươi có chất sinh độc xyanua, phải phơi héo, ủ hoặc nấu kỹ mới dùng.
Nhóm heo nào nên ăn bao nhiêu rau
Các mức dưới đây là định hướng chung từ kinh nghiệm khuyến nông; mỗi tài liệu đưa con số khác nhau, và heo nội chịu được nhiều hơn heo ngoại.
- Heo con theo mẹ, sau cai sữa: hạn chế, hoặc không dùng. Ruột còn non, thêm rau dễ làm loãng khẩu phần và mang mầm bệnh.
- Heo thịt lai, heo ngoại: một ít rau tươi sạch cho heo nhai, bổ sung vitamin — không nên để rau chiếm chỗ cám.
- Heo nội, heo bản, heo nuôi thả: dùng được nhiều hơn, nhưng vẫn cần nguồn đạm để heo không còi.
- Nái mang thai: nhóm hưởng lợi nhất. Rau giúp nái no khi ăn hạn chế, chống táo bón, nhất là tuần cuối trước đẻ.
- Nái nuôi con: cần năng lượng cao để tạo sữa; rau chỉ nên vừa phải để nái không no bụng mà ăn ít cám.
Bốn rủi ro thật của thức ăn xanh
1. Sán lá ruột từ rau, bèo dưới nước
Sán lá ruột lớn ở heo (và ở người) có vòng đời gắn với ốc và cây thuỷ sinh: ấu trùng bám lên thân, lá các loại rau mọc dưới nước. Heo ăn sống rau bèo đó thì nhiễm. Cách giảm: rửa kỹ, nấu chín rau bèo vớt từ ao, hoặc dùng rau trồng cạn; tẩy giun sán cho heo theo hướng dẫn của thú y xã. Phần ký sinh trùng được bàn sâu ở danh mục Phòng bệnh.
2. Thuốc bảo vệ thực vật
Rau cắt từ ruộng vừa phun thuốc, bờ ruộng xịt thuốc cỏ có thể làm heo ngộ độc. Hỏi rõ nguồn khi mua hoặc xin rau, và không cắt rau ven ruộng trong thời gian cách ly của thuốc.
3. Rau nấu để qua đêm trong nồi kín
Kinh nghiệm chăn nuôi và tài liệu thú y đều cảnh báo: rau nấu chín rồi đậy kín, để ấm qua đêm có thể sinh nitrit, gây ngộ độc. Heo ngộ độc kiểu này thường khó thở, niêm mạc tím tái, có thể chết nhanh — gặp dấu hiệu đó phải gọi thú y ngay. Cách phòng đơn giản: nấu đủ một bữa, nấu xong mở vung cho nguội nhanh, không để rau nấu qua đêm.
4. Rau bẩn mang mầm bệnh vào chuồng
Rau cắt ở vùng có heo ốm, rau mua từ chợ nơi có bán thịt heo, bèo vớt ở kênh có xác heo trôi — đều có nguy cơ mang mầm bệnh, trong đó có virus dịch tả heo châu Phi. Trong vùng đang có dịch, nên chỉ dùng rau tự trồng trong khu vực trại, và tạm dừng rau bèo không rõ nguồn.
Sơ chế: sống hay chín, thái to hay nhỏ
- Rau trồng cạn, sạch: rửa sạch, thái vừa, cho ăn tươi, giữ được nhiều vitamin hơn nấu.
- Rau, bèo vớt từ ao, kênh: rửa kỹ và nấu chín để diệt ấu trùng sán.
- Thân chuối, bèo tây: thái nhỏ, có thể nấu cùng cám, hoặc ủ chua.
- Thái nhỏ giúp heo ăn hết, ít rơi vãi, đỡ chèn ép nhau quanh máng.
- Cho ăn rau sau cám ở heo thịt, để heo ăn đủ cám trước rồi mới nhai rau; với nái chửa có thể cho rau trước để nái đỡ đói.
Bắt tay làm: lịch thức ăn xanh theo mùa ba miền
| Vùng – mùa | Nguồn xanh dồi dào | Chú ý |
|---|---|---|
| Miền Bắc mùa hè | Rau muống, dây lang, bèo tấm phát triển mạnh | Rau nhanh héo, ủng; cắt sáng sớm, dùng trong ngày |
| Miền Bắc mùa đông, nồm | Rau ít, chậm lớn | Ủ chua thân chuối, dây lang từ mùa trước; không để rau ướt ẩm mốc |
| Miền Trung mùa nắng nóng | Rau khan vì hạn | Trồng khoảnh rau gần chuồng có tưới; tăng nước uống thay vì trông vào rau |
| Miền Nam mùa mưa | Bèo, rau muống, lục bình nhiều | Nước lớn cuốn rác, xác động vật; chỉ vớt ở ao, mương rõ nguồn |
| Miền Nam mùa khô | Rau giảm | Giữ một ao bèo sạch riêng, không nhận nước thải chưa xử lý |
Học thêm ở đâu
- Trung tâm Khuyến nông tỉnh có tài liệu trồng cây thức ăn xanh và ủ chua phụ phẩm cho heo.
- Viện Chăn nuôi có các nghiên cứu về dùng bèo, dây lang, lá sắn trong khẩu phần heo nội.
- Thú y xã: hỏi về sán lá ruột, lịch tẩy giun sán và vùng đang có dịch trước khi lấy rau bèo bên ngoài.
Câu hỏi thường gặp
Cho heo ăn rau có tốt không?
Có, ở mức vừa phải. Rau xanh bổ sung xơ, vitamin, giúp heo no và nhuận tràng, đặc biệt có lợi cho nái mang thai. Nhưng rau năng lượng thấp nên không thay được cám với heo lai, heo ngoại lớn nhanh.
Heo ăn thân chuối có béo không?
Thân chuối gần như toàn nước, rất ít đạm và năng lượng, nên không làm heo béo. Nó chủ yếu giúp heo no và bổ sung chất xơ; heo vẫn cần cám để lớn.
Cho heo ăn bèo sống được không?
Bèo, rau mọc dưới nước có thể mang ấu trùng sán lá ruột. Nếu vớt từ ao, kênh thì nên rửa kỹ và nấu chín. Không vớt bèo ở nơi nhận nước thải hay có xác động vật.
Vì sao rau nấu để qua đêm làm heo ngộ độc?
Rau nấu chín để ấm trong nồi kín qua đêm có thể sinh nitrit, chất làm máu không chở được ôxy. Heo khó thở, tím tái, có thể chết nhanh, cần gọi thú y ngay. Nấu đủ một bữa và mở vung cho nguội nhanh để phòng.
Heo con có nên ăn rau không?
Heo con theo mẹ và mới cai sữa không nên ăn nhiều rau, vì ruột còn non và rau làm loãng khẩu phần. Nên đợi heo lớn hơn, cho từ từ với rau sạch.
