Thức ăn thừa, nước gạo cho heo và nguy cơ mang mầm dịch vào chuồng

Thức ăn thừa từ bếp, nhà hàng, quán ăn (nhiều nơi gọi là "cơm thừa canh cặn", "nước vo gạo", "nước rửa bát") là một trong những đường đưa virus dịch tả heo châu Phi và nhiều mầm bệnh khác vào chuồng, vì trong đó thường lẫn thịt heo, xương, da chưa nấu chín kỹ. Virus dịch tả heo châu Phi sống lâu trong thịt heo và sản phẩm thịt, không bị diệt bởi ướp lạnh hay đông đá. Nếu vẫn dùng thức ăn thừa, phải nấu sôi kỹ ngay tại trại và giữ thùng chở ngoài khu chuồng; còn an toàn nhất là không dùng, nhất là khi vùng đang có dịch.

Vì sao thức ăn thừa nguy hiểm hơn ta nghĩ

Heo ăn tạp, nên tận dụng thức ăn thừa là nếp quen của nhiều vùng quê và ven đô. Vấn đề không nằm ở cơm, rau, mà ở những thứ đi kèm:

• Thịt heo, xương heo, giò chả, xúc xích, lạp xưởng trong thức ăn thừa có thể từ heo bệnh hoặc từ vùng dịch. Theo tài liệu của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) và FAO, virus dịch tả heo châu Phi tồn tại được nhiều tuần trong thịt tươi ướp lạnh, lâu hơn nhiều trong thịt đông lạnh, và hàng tháng trong một số sản phẩm thịt chế biến không qua nhiệt độ cao.
• Thùng, can, xe gom đi qua nhiều nhà hàng, nhiều trại — nếu một trại có heo bệnh, thùng đó chở mầm bệnh sang trại khác.
• Người đi gom ra vào nhiều nơi, chân tay, quần áo dính bẩn.

Dịch tả heo châu Phi hiện chưa có thuốc chữa. Một lần virus vào chuồng có thể làm mất gần hết đàn. Chi tiết về bệnh, cách nhận biết và khai báo có trong danh mục Phòng bệnh; ở bài này chỉ nói về đường đi qua thức ăn.

Bài học từ các nước

Không chỉ Việt Nam phải đối mặt với chuyện này. Một số dấu mốc được nhắc nhiều trong tài liệu thú y quốc tế:

• Anh, năm 2001: đợt lở mồm long móng lớn được điều tra cho là có liên quan tới một trại cho heo ăn thức ăn thừa không được xử lý đúng cách. Sau sự kiện này, châu Âu siết chặt quy định.
• Liên minh châu Âu cấm cho heo ăn thức ăn thừa từ bếp ăn, nhà hàng từ đầu những năm 2000.
• Mỹ có luật riêng về sức khoẻ đàn heo: cơ sở cho heo ăn thức ăn thừa có thịt phải được cấp phép và nấu thức ăn theo quy trình nhiệt bắt buộc; nhiều bang cấm hẳn.
• Châu Á, từ 2018: khi dịch tả heo châu Phi lan rộng ở Trung Quốc rồi tới các nước láng giềng, các tổ chức FAO, WOAH đều xếp việc cho heo ăn thức ăn thừa chưa xử lý vào nhóm nguy cơ hàng đầu.

Việt Nam ghi nhận ổ dịch tả heo châu Phi đầu tiên vào đầu năm 2019. Các hướng dẫn phòng dịch của cơ quan thú y trong nước đều nhấn mạnh việc không dùng thức ăn thừa không rõ nguồn gốc, hoặc phải nấu chín kỹ trước khi cho ăn.

Nước vo gạo, nước gạo: có nguy hiểm không

Nước vo gạo, nước cơm, nước gạo nấu tự nhà mình làm ra bản thân nó ít nguy cơ: chỉ có tinh bột và một ít chất bổ, không có thịt. Nguy cơ xuất hiện khi:

• nước gạo được gom chung với nước rửa bát, thức ăn thừa ở quán ăn, nhà hàng;
• thùng đựng nước gạo đi từ nơi khác về, hoặc dùng chung với thùng chứa thức ăn thừa;
• nước gạo để lâu, chua, nổi váng, có mùi.

Nước gạo của chính nhà mình, dùng trong ngày, đựng thùng riêng là ổn. Còn "nước gạo" mua hoặc xin từ quán ăn thì thực chất là thức ăn thừa, phải đối xử như thức ăn thừa.

Bảng phân loại nguy cơ theo nguồn

Nếu vẫn dùng thức ăn thừa: quy trình tối thiểu

Nhiều hộ nhỏ ven đô vẫn sống nhờ nguồn này. Nếu chưa bỏ được, ít nhất hãy làm đủ các bước sau:

1. Chỉ lấy từ một vài nguồn cố định, biết rõ. Hỏi nguồn có lẫn thịt heo sống, xương sống không.
2. Nhận hàng ở ngoài cổng trại. Xe gom, người gom không vào khu chuồng. Đổ từ thùng của người gom sang thùng riêng của trại.
3. Nấu sôi kỹ ngay trong ngày, sôi đều cả nồi chứ không chỉ sôi lăn tăn ở mép, giữ sôi đủ lâu. Một số nước quy định đun ở nhiệt độ sôi liên tục tối thiểu khoảng nửa giờ; hỏi cán bộ thú y xã về hướng dẫn hiện hành ở địa phương.
4. Sau khi nấu, không để thức ăn chín tiếp xúc lại với thùng sống, gáo, xẻng đã dùng cho phần chưa nấu.
5. Rửa và sát trùng thùng gom sau mỗi lần dùng, phơi khô; khu vực nấu tách khỏi chuồng.
6. Không để thức ăn thừa qua đêm — vừa chua, mốc, vừa thu hút chuột, ruồi.
7. Dừng hẳn khi trong xã, các xã lân cận có thông báo ổ dịch.

Ngay cả khi làm đủ các bước, nguy cơ không về không. Nấu sôi diệt được virus trong thức ăn, nhưng không diệt được mầm bệnh trên người gom, bánh xe, thùng gom nếu chúng vào chuồng.

Thức ăn thừa còn gây hại theo những cách khác

• Ngộ độc muối: thức ăn thừa nhà hàng thường mặn. Heo ăn mặn mà thiếu nước uống có thể bị ngộ độc muối, biểu hiện thần kinh như đi lảo đảo, co giật. Luôn có nước sạch tự do; gặp biểu hiện thần kinh thì gọi thú y ngay.
• Vật lạ: tăm, xương cá, giấy bạc, túi ni lông gây tổn thương miệng, tắc ruột.
• Chua, mốc: thức ăn thừa để lâu sinh vi khuẩn, nấm mốc, heo tiêu chảy.
• Chất lượng không đều: hôm nhiều thịt mỡ, hôm toàn cơm — heo lớn không đều, khó tính toán khẩu phần.
• Khó bán: nhiều cơ sở thu mua, lò mổ theo chuỗi, chương trình chứng nhận an toàn thực phẩm không nhận heo nuôi bằng thức ăn thừa.

Bắt tay làm: tự đánh giá trại mình trong 5 phút

• Trại có đang nhận thức ăn thừa từ bên ngoài không? Từ bao nhiêu nguồn?
• Xe gom, người gom có vào tới chuồng không?
• Có nấu sôi kỹ toàn bộ trước khi cho ăn không?
• Thùng sống và thùng chín có tách riêng không?
• Có biết xã mình, xã bên cạnh đang có dịch hay không? (Hỏi thú y xã, theo dõi thông báo của xã.)
• Nếu bỏ thức ăn thừa, khẩu phần thay thế là gì? (Xem các bài về thức ăn hoàn chỉnh, đậm đặc và tự phối trộn trong danh mục.)

Trả lời "có" ở câu một mà "không" ở câu ba, câu bốn là trại đang chịu rủi ro lớn nhất.

Học thêm ở đâu

• Cục Thú y và chi cục chăn nuôi – thú y tỉnh: hướng dẫn phòng chống dịch tả heo châu Phi, trong đó có mục thức ăn.
• Tài liệu của FAO và WOAH về dịch tả heo châu Phi cho người chăn nuôi nhỏ, có bản tiếng Việt do dự án hợp tác phát hành.
• Thú y xã: hỏi tình hình dịch trong vùng trước khi quyết định có tiếp tục dùng nguồn thức ăn thừa.