Tiêu chảy ở heo con: nguyên nhân thường gặp theo tuổi và cách chăm

Tiêu chảy ở heo con có nhiều nguyên nhân, và tuổi của heo con là manh mối đầu tiên: tuần đầu sau sinh hay gặp vi khuẩn E. coli, Clostridium và các virus gây tiêu chảy cấp như PED; khoảng tuần thứ hai, thứ ba hay gặp cầu trùng và rotavirus; sau cai sữa thường liên quan đổi thức ăn và E. coli. Việc chủ nuôi làm được ngay là giữ ấm, giữ khô, cho uống đủ nước và điện giải, cách ly ổ bệnh, rồi gọi thú y — không tự dùng kháng sinh. Cả ổ tiêu chảy, heo con dưới một tuần tuổi, phân có máu hoặc kèm nôn là phải gọi thú y ngay.

Vì sao tiêu chảy nguy hiểm với heo con

Heo con nhỏ, cơ thể chứa nhiều nước, dự trữ năng lượng ít. Tiêu chảy làm mất nước và muối khoáng rất nhanh; heo con lại thường bỏ bú khi mệt, nên vừa mất nước vừa thiếu năng lượng, rồi lạnh. Một ổ tiêu chảy nặng có thể mất nhiều con chỉ trong một hai ngày. Heo con khỏi rồi cũng thường chậm lớn một thời gian.

Vì vậy nguyên tắc với tiêu chảy heo con là: phát hiện sớm, bù nước sớm, giữ ấm, tìm nguyên nhân sớm.

Nguyên nhân theo tuổi — bảng tra nhanh

Bảng dưới là các nguyên nhân thường được nhắc trong tài liệu thú y. Nó giúp chủ nuôi mô tả cho thú y, không dùng để tự chẩn đoán: cùng một tuổi có thể có nhiều nguyên nhân cùng lúc, và chỉ xét nghiệm phân hoặc mổ khám mới khẳng định được.

PED — tiêu chảy cấp do virus

Bệnh tiêu chảy cấp ở heo (PED) do một loại coronavirus của heo gây ra, nổi lên mạnh ở châu Á và Bắc Mỹ trong khoảng những năm 2010. Heo mọi lứa tuổi có thể tiêu chảy, nhưng heo con theo mẹ trong tuần đầu bị nặng nhất: nôn, tiêu chảy toàn nước, mất nước nhanh, tỷ lệ chết có thể rất cao. Bệnh lây mạnh qua phân, qua người, xe, dụng cụ. Virus này không gây bệnh cho người. Khi nhiều ổ cùng lúc có heo con nôn và tiêu chảy toàn nước, gọi thú y ngay.

Cầu trùng

Cầu trùng là ký sinh trùng đơn bào sống trong ruột, rất phổ biến ở trại nuôi nái. Heo con nhiễm từ môi trường ô đẻ. Ô đẻ không được rửa sạch kỹ giữa hai lứa là nguồn lây chính. Phòng và trị cầu trùng theo hướng dẫn thú y.

Việc chủ nuôi làm ngay khi thấy heo con tiêu chảy

1. Kiểm tra ấm và khô. Heo con nằm chồng đống là lạnh — hạ đèn sưởi, chặn gió lùa, thay lót khô. Nền ướt phân là nơi mầm bệnh sinh sôi.
2. Bù nước và điện giải. Cho heo con uống dung dịch điện giải dùng trong chăn nuôi, pha theo đúng hướng dẫn trên gói, đặt ở khay nông sạch hoặc bình riêng. Thay mới nhiều lần trong ngày. Đây là việc quan trọng nhất chủ nuôi làm được.
3. Giữ heo con bú mẹ nếu nó còn bú — sữa mẹ vừa là năng lượng vừa có kháng thể.
4. Kiểm tra nái. Nái có sốt, bỏ ăn, vú cứng nóng không? Nái mất sữa thì heo con đói, tiêu chảy, cần thú y xử lý cả nái.
5. Cách ly và vệ sinh. Dọn phân nhiều lần trong ngày. Người chăm vào ô bệnh sau cùng, thay ủng, rửa tay khi ra. Không chuyển heo con từ ổ bệnh sang ổ khoẻ.
6. Ghi chép: tuổi heo con, số con trong ổ bị, màu và độ lỏng của phân, có nôn không, có con chết không, bao nhiêu ổ.
7. Gọi thú y. Mô tả theo những gì đã ghi. Thú y quyết định có cần thuốc không, thuốc gì, và có cần lấy mẫu phân xét nghiệm không.

Gọi thú y ngay khi

• Cả ổ, hoặc nhiều ổ cùng lúc bị tiêu chảy.
• Heo con dưới một tuần tuổi.
• Phân có máu, hoặc kèm nôn.
• Heo con mắt trũng, da nhăn, nằm li bì — mất nước nặng.
• Có heo con chết.
• Heo sau cai sữa sưng mí mắt, kêu khàn, đi loạng choạng.

Vì sao không tự dùng kháng sinh

Nhiều hộ quen mua kháng sinh về cho heo con uống hoặc tiêm mỗi khi tiêu chảy. Cách làm này có ba vấn đề:

• Kháng sinh không có tác dụng với virus (PED, rotavirus) và không phải thuốc trị cầu trùng. Dùng sai là mất thời gian và tiền, heo vẫn chết.
• Dùng kháng sinh tràn lan làm vi khuẩn kháng thuốc, lứa sau chữa khó hơn. Kháng kháng sinh là mối lo của cả ngành chăn nuôi và y tế.
• Heo dùng thuốc phải ngưng đủ thời gian theo hướng dẫn trước khi bán thịt.

Việc chọn thuốc, liều và cách dùng là của thú y. Phần của chủ nuôi — giữ ấm, bù nước, vệ sinh — lại chính là phần quyết định heo con có qua được không.

Phòng tiêu chảy heo con

Từ nái

• Tiêm phòng cho nái theo hướng dẫn thú y: một số vaccine tiêm cho nái chửa giúp heo con nhận kháng thể qua sữa đầu, chống các bệnh tiêu chảy hay gặp.
• Heo con bú sữa đầu sớm và đủ — đây là "vaccine" tự nhiên quan trọng nhất (xem danh mục Sinh sản).
• Tắm sạch nái, nhất là vùng vú, trước khi vào chuồng đẻ.

Từ chuồng

• Ô đẻ cọ rửa sạch, sát trùng, để khô trống giữa hai lứa. Phân khô bám ở góc ô là nơi cầu trùng và virus nằm chờ lứa mới.
• Ô úm ấm, khô, không gió lùa.
• Nước uống sạch cho heo con từ những ngày đầu.

Từ quản lý

• Người chăm ô đẻ không đi qua chuồng heo thịt, chuồng cách ly rồi quay lại ô đẻ khi chưa thay ủng.
• Cai sữa đúng cách, đổi thức ăn từ từ (xem bài cai sữa ở danh mục Sinh sản).
• Không dùng thức ăn ôi, mốc cho nái và heo con.
• Với PED: an toàn sinh học chặt ở cổng; xe chở heo, người thương lái là đường mang virus vào phổ biến.

Theo mùa ba miền

• Miền Bắc mùa rét và nồm: rét làm heo con chồng đống, nồm làm nền đổ mồ hôi — hai thứ cộng lại là mùa tiêu chảy. Lót ô úm khô, kiểm tra sưởi ban đêm.
• Miền Trung: chuyển mùa đột ngột, ngày nóng đêm lạnh — heo con ban ngày tản ra, đêm chồng đống. Điều chỉnh sưởi theo giờ.
• Miền Nam mùa mưa: độ ẩm cao, cám dễ mốc, nước dễ bẩn. Kiểm tra nguồn nước, bảo quản cám khô.

Bắt tay làm: bảng ghi tiêu chảy cho mỗi ổ

Treo cạnh ô đẻ một bảng nhỏ với các cột: ngày, tuổi heo con, số con tiêu chảy, màu phân (vàng / trắng xám / có máu / toàn nước), có nôn không, nái có ăn không, đã gọi thú y chưa, thú y dặn gì. Sau vài lứa, nhìn bảng sẽ thấy tiêu chảy hay xảy ra ở tuổi nào, mùa nào, ô nào — từ đó biết nên sửa chuồng, sửa vệ sinh hay hỏi thú y về tiêm phòng cho nái.

Học thêm ở đâu

Thú y xã có thể gửi mẫu phân đi xét nghiệm ở chi cục chăn nuôi và thú y tỉnh khi tiêu chảy kéo dài hoặc chết nhiều. Kỹ thuật viên hãng cám và khuyến nông tỉnh có tài liệu chăm heo con và phòng tiêu chảy. Giáo trình bệnh heo của Học viện Nông nghiệp Việt Nam phân tích kỹ các nguyên nhân theo lứa tuổi.