Tuổi Hợi là gì: con heo trong mười hai con giáp, năm, giờ và tháng Hợi

Tuổi Hợi là tuổi của người sinh vào năm Hợi, chi cuối cùng trong mười hai địa chi, ứng với con heo trong mười hai con giáp. Các năm Hợi gần đây là 1959, 1971, 1983, 1995, 2007, 2019 và năm Hợi kế tiếp là 2031. Trong lịch pháp, Hợi còn chỉ giờ Hợi (21–23 giờ), tháng Hợi (tháng Mười âm lịch) và hướng tây bắc. Những quan niệm về tính cách, hợp khắc của tuổi Hợi là tín ngưỡng dân gian, nên đọc như một nét văn hoá chứ không phải khoa học.

Mười hai con giáp và vị trí của con heo

Mười hai địa chi theo thứ tự là Tý, Sửu, Dần, Mão, Thìn, Tỵ, Ngọ, Mùi, Thân, Dậu, Tuất, Hợi. Mỗi chi gắn với một con vật: chuột, trâu, hổ, mèo (ở Việt Nam), rồng, rắn, ngựa, dê, khỉ, gà, chó và heo. Hợi đứng cuối cùng.

Mười hai chi ghép với mười thiên can (Giáp, Ất, Bính, Đinh, Mậu, Kỷ, Canh, Tân, Nhâm, Quý) tạo thành vòng sáu mươi năm, gọi là lục thập hoa giáp. Vì vậy năm Hợi có năm loại: Ất Hợi, Đinh Hợi, Kỷ Hợi, Tân Hợi, Quý Hợi, lặp lại sau mỗi sáu mươi năm.

Vì sao con heo đứng cuối

Có nhiều truyện dân gian giải thích thứ tự mười hai con giáp, phổ biến nhất là truyện Ngọc Hoàng mở cuộc đua để chọn mười hai con vật. Trong truyện, con heo về chót vì mải ăn, mải ngủ dọc đường, hoặc vì chậm chạp. Đây là truyện kể có nguồn gốc Trung Hoa, có nhiều dị bản, không phải lý do lịch pháp thật. Thực tế, việc gán con vật cho các địa chi hình thành muộn hơn nhiều so với hệ địa chi, và lý do vì sao mỗi chi gắn với con vật ấy vẫn chưa có lời giải chắc chắn.

Bảng các năm Hợi

Lưu ý quan trọng: năm âm lịch bắt đầu từ Tết Nguyên đán, thường rơi vào cuối tháng Một hoặc trong tháng Hai dương lịch. Người sinh vào tháng Một, đầu tháng Hai dương lịch, trước ngày Tết của năm đó, thì vẫn thuộc năm âm lịch trước. Ví dụ người sinh đầu tháng Một năm 2019 thuộc năm Mậu Tuất (tuổi Tuất), không phải Kỷ Hợi. Muốn chắc, tra ngày Tết của năm sinh trong lịch vạn niên.

Hợi trong giờ, tháng, phương hướng

Dân gian có cách giải thích vui cho giờ Hợi: đó là lúc con heo ngủ say nhất. Đây là cách nói cho dễ nhớ, tương tự như giờ Dậu là lúc gà về chuồng. Người nuôi heo thì biết heo ngủ nhiều cả ngày lẫn đêm.

Quan niệm dân gian về tuổi Hợi

Tính cách

Sách tử vi phổ thông thường mô tả người tuổi Hợi hiền lành, thật thà, phóng khoáng, hưởng thụ, có lộc ăn, dễ tin người. Những mô tả này lấy cảm hứng trực tiếp từ hình ảnh con heo: béo tốt, no đủ, hiền. Không có nghiên cứu khoa học nào cho thấy năm sinh quyết định tính cách. Đọc cho vui, đừng dùng để đánh giá ai.

Hợp, xung

Theo lý thuyết địa chi trong tín ngưỡng phương Đông:

• Tam hợp: Hợi – Mão – Mùi.
• Lục hợp: Dần – Hợi.
• Tứ hành xung: Dần – Thân – Tỵ – Hợi.

Những quan niệm này được nhiều gia đình tham khảo khi xem tuổi cưới hỏi, làm nhà, mở hàng. Đây là phong tục, không có cơ sở khoa học. Chuyện tình cảm, làm ăn quyết định bởi con người và hoàn cảnh hơn là con giáp.

Chuyện "chọn năm sinh con"

Trước mỗi năm Hợi, hay có bàn tán rằng sinh con năm Hợi thì con "có lộc ăn", cả đời no đủ, nên nhiều gia đình muốn có con vào năm này. Ở chiều ngược lại, có người lo con tuổi Hợi "xung" với tuổi bố mẹ. Cả hai đều xuất phát từ hình ảnh con heo béo tốt trong tâm thức nhà nông, không có cơ sở khoa học. Điều quyết định một đứa trẻ có cuộc sống no đủ hay không là sức khoẻ của mẹ khi mang thai, sự chăm sóc và giáo dục sau này. Nếu cả một thế hệ dồn sinh vào cùng một năm, chính những đứa trẻ ấy lại phải chen nhau ở trường lớp, kỳ thi, việc làm.

Con heo trong các bộ con giáp khác nhau

Mười hai con giáp không giống hệt nhau ở mọi nước dùng lịch âm:

• Việt Nam: chi Mão là con mèo thay vì con thỏ; Hợi vẫn là con heo.
• Trung Quốc, Hàn Quốc: Hợi là con heo.
• Nhật Bản: Hợi là con heo rừng (lợn lòi), không phải heo nhà. Thiệp năm mới năm Hợi ở Nhật vẽ heo rừng có nanh.

Sự khác biệt Nhật Bản rất đáng chú ý với người quan tâm tới con heo: nó nhắc rằng heo nhà và heo rừng vốn cùng một loài, và mỗi nền văn hoá chọn một "gương mặt" khác nhau cho cùng một chữ Hợi.

Năm Hợi trong đời sống: heo vàng, quà Tết, và người nuôi heo

Mỗi khi tới năm Hợi, hình con heo tràn ngập quà Tết: heo vàng, heo đất, thiệp, bao lì xì, linh vật đường hoa. Năm Kỷ Hợi 2019 là ví dụ gần nhất. Bài về heo đất, heo vàng trong danh mục này bàn kỹ ý nghĩa biểu tượng.

Có một sự trùng hợp buồn: chính năm Kỷ Hợi 2019 lại là năm dịch tả heo châu Phi xuất hiện và lan rộng ở Việt Nam, gây thiệt hại rất lớn cho người nuôi heo. Năm "của con heo" trên tranh Tết trở thành một trong những năm khó khăn nhất của ngành heo. Không có liên hệ nhân quả nào ở đây, nhưng câu chuyện đó cho thấy khoảng cách giữa biểu tượng và đời thực.

Bắt tay làm: tra đúng tuổi, dùng đúng chừng mực

1. Xác định đúng năm âm lịch: người sinh tháng Một, tháng Hai dương lịch phải tra ngày Tết năm đó.
2. Đọc tử vi như đọc văn hoá: hiểu vì sao người xưa gán tính cách cho con heo, nhưng không dùng nó để quyết định chuyện lớn.
3. Với trẻ em: kể chuyện mười hai con giáp là cách hay để dạy về lịch, năm tháng và các con vật. Kể thêm rằng con heo trong truyện về chót nhưng heo thật lại rất thông minh.

Học thêm ở đâu

Các sách về lịch pháp phương Đông và lịch vạn niên giải thích hệ can chi. Bảo tàng Dân tộc học Việt Nam và các triển lãm Tết thường có chủ đề con giáp năm đó. Về chuyện vì sao Việt Nam có con mèo thay con thỏ, có nhiều bài nghiên cứu ngôn ngữ học so sánh chữ "Mão" với từ chỉ mèo; giới nghiên cứu vẫn còn bàn và chưa có kết luận thống nhất.