Chuồng đẻ, lồng nái và ô úm heo con: kết cấu và kích thước tham khảo

Chuồng đẻ cho heo (lợn) nái là ô riêng gồm hai phần: lồng hoặc khung giữ nái ở giữa để nái nằm xuống từ từ, không đè con, và hai bên là chỗ cho heo con bú, có một góc ô úm được sưởi ấm và che kín gió. Nái cần mát, heo con cần nóng, nên toàn bộ thiết kế xoay quanh việc chia hai vùng nhiệt trong cùng một ô. Bài này nói về kết cấu; việc theo dõi ca đẻ và chăm heo con được viết ở danh mục sinh sản.

Vì sao cần chuồng đẻ riêng

Ở nuôi tự do kiểu xưa, nái đẻ trong ổ rơm ở góc chuồng. Nái tự làm ổ, nhưng mất heo con vì bị mẹ đè là chuyện thường. Heo con mới đẻ nhỏ, chậm, lại thích rúc sát bụng mẹ để ấm. Nái nặng cả trăm ký nằm phịch xuống là đè chết con.

Chuồng đẻ hiện đại giải quyết bằng cách giới hạn chỗ nái xoay trở và tạo cho heo con một chỗ ấm hơn chỗ nằm cạnh mẹ, để chúng tự rời mẹ ra nằm ở đó sau khi bú. Đổi lại, nái bị hạn chế vận động trong vài tuần, một vấn đề phúc lợi động vật đang được nhiều nước bàn và thay đổi, được nhắc ở cuối bài.

Các bộ phận của một ô đẻ

Kích thước trên là khoảng hay gặp trong tài liệu và hàng bán sẵn. Nái giống ngoại cao dài, nái lứa sau to hơn lứa đầu, nên chọn lồng có thể điều chỉnh độ rộng, chiều dài, hoặc hỏi kỹ người bán theo giống nái mình nuôi.

Lồng nái phải vừa người nái

Lồng chật quá thì nái khó đứng dậy, cọ trầy vai, chân, vú bị đè. Lồng rộng quá thì nái xoay ngang được, mất tác dụng chống đè. Nái nằm xuống mà vai, hông chạm sát cả hai bên thanh chắn là lồng chật. Nái đứng mà thân có thể nghiêng hẳn sang một bên là lồng rộng. Phần đuôi lồng nên có cửa mở được, khi cần cán bộ thú y can thiệp có chỗ đứng.

Sàn: nền bê tông, sàn thưa hay sàn nâng

• Sàn bê tông có độ dốc: rẻ, hộ nhỏ dùng nhiều. Cần nhám vừa phải để nái không trượt nhưng không trầy đầu gối heo con. Phải hốt phân thường xuyên và giữ khô.
• Lồng nâng cao khỏi nền: cả ô đẻ đặt trên khung cao, sàn thưa. Phân và nước tiểu rơi xuống dưới, heo con khô ráo, ít bệnh tiêu hoá hơn. Phần sàn dưới nái thường bằng gang hoặc thép bọc, phần cho heo con bằng sàn nhựa có khe nhỏ để chân heo con không lọt.
• Kết hợp: sàn đặc ở vùng nằm, sàn thưa ở phía đuôi nái nơi thải.

Khe sàn cho heo con phải đủ nhỏ để móng heo con không kẹt. Khe to là heo con gãy chân, rách móng.

Ô úm: chỗ ấm của heo con

Heo con sơ sinh cần chỗ nằm ấm hơn nhiều so với nhiệt độ hợp với nái. Ô úm tạo ra một vùng nóng nhỏ ngay cạnh mẹ.

• Vị trí: đặt ở góc phía đầu nái hoặc cạnh bên, sao cho heo con từ vú mẹ chạy vào ô úm nhanh, và người chăn nhìn được vào ô mà không phải mở lồng.
• Che: có nắp hoặc tấm che phía trên, ba mặt kín, một mặt để cửa cho heo con ra vào. Che như vậy giữ nhiệt tốt hơn nhiều so với treo đèn giữa khoảng trống.
• Nguồn nhiệt: đèn hồng ngoại treo trong ô úm, hoặc tấm sưởi đặt ở nền. Hộ có hầm khí sinh học có thể dùng đèn sưởi bằng khí, phải đảm bảo thông khí và kiểm rò rỉ.
• Lót nền: tấm nhựa, tấm gỗ, hoặc ít rơm khô sạch tuỳ cách nuôi. Rơm phải xa đèn sưởi.

Dáng nằm của heo con là thước đo: chồng đống dưới đèn là lạnh, tản ra xa đèn là nóng, nằm sát nhau thoải mái dưới vùng sưởi là vừa. Nếu heo con không chịu vào ô úm mà cứ nằm cạnh mẹ, thường là ô úm chưa đủ ấm hoặc bị gió lùa, hoặc cửa ô úm đặt xa chỗ bú.

Hai vùng nhiệt trong một ô

Nái nuôi con mà bị nóng thì ăn ít, sữa kém, heo con đói. Heo con bị lạnh thì nằm sát mẹ, bị đè. Vì vậy chuồng đẻ phải làm được cả hai:

1. Làm mát cho nái: toàn chuồng thông thoáng hoặc làm mát; nhỏ giọt nước lên vai, cổ nái vào giờ nóng; có thể có ống gió thổi hướng vào đầu nái.
2. Sưởi cục bộ cho heo con: chỉ sưởi trong ô úm, không sưởi cả chuồng. Nhỏ giọt và phun sương không được bắn vào ô úm.

Cách làm mát chuồng kín và chống nóng chuồng hở được viết ở hai bài riêng; ở đây chỉ cần nhớ là không dùng một nhiệt độ chung cho cả chuồng đẻ.

Điện và an toàn trong chuồng đẻ

• Đèn sưởi treo bằng xích hoặc móc chắc, không treo bằng chính dây điện.
• Ổ cắm, công tắc đặt cao, xa vòi rửa, có nắp che.
• Dây điện chạy trong ống, xa tầm với của nái và heo con.
• Có lồng bảo vệ bóng đèn; bóng nóng gặp nước bắn vào dễ vỡ.
• Rơm, bao tải không để gần đèn. Cháy chuồng đẻ mùa rét do đèn sưởi là tai nạn hay gặp.

Chuồng đẻ cho hộ nuôi vài nái

Hộ nuôi vài nái không nhất thiết phải mua lồng nâng sắt. Một ô đẻ xây trên nền bê tông vẫn làm được nếu có:

• Khung chắn nái bằng ống sắt hoặc gỗ chắc, đúng chiều rộng nái.
• Thanh chống đè dọc hai bên, cách nền một khoảng vừa đủ cho heo con lọt qua.
• Góc ô úm có nắp, đèn sưởi, cửa nhỏ.
• Nền khô, dốc về phía đuôi nái, rãnh thoát ngoài ô.

Một số hộ nuôi giống heo nội nhỏ con như heo Móng Cái vẫn cho nái đẻ ở ô rộng không có lồng, chỉ có thanh chống đè ở sát tường. Cách này cần người trông kỹ hơn trong những ngày đầu.

Chuẩn bị ô đẻ trước khi chuyển nái vào

1. Rửa sạch ô đẻ, cọ lồng, máng, sàn; để khô.
2. Sát trùng theo hướng dẫn của cán bộ thú y; để chuồng trống vài ngày.
3. Kiểm lồng: chốt, cửa đuôi, thanh chống đè, độ rộng.
4. Kiểm đèn sưởi, ô úm, ổ cắm.
5. Kiểm núm uống nái và heo con: lưu lượng, độ cao.
6. Chuyển nái vào trước ngày dự kiến đẻ một khoảng để nái quen chuồng. Thời điểm cụ thể và dấu hiệu sắp đẻ xem danh mục sinh sản.

Lồng nái và phúc lợi động vật

Lồng nái giữ nái trong không gian hẹp suốt vài tuần nuôi con. Một số nước châu Âu đã có quy định hạn chế hoặc đang tính bỏ dần lồng nái, chuyển sang ô đẻ tự do rộng hơn có tường nghiêng chống đè, cho nái quay trở được. Ở Việt Nam, lồng nái vẫn là cách phổ biến. Hộ nhỏ có thể giảm bất lợi bằng cách chọn lồng điều chỉnh được, không nhốt nái vào lồng quá sớm, và giữ chuồng mát, sạch. Vấn đề phúc lợi lồng nái, chuồng nhóm được bàn kỹ hơn ở danh mục tập tính và phúc lợi.

Học thêm ở đâu

Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương và các trung tâm giống heo của tỉnh thường có chuồng đẻ mẫu, có thể xin xem khi đi mua heo giống. Cửa hàng thiết bị chăn nuôi bán lồng đẻ thường có bản vẽ lắp đặt. Lớp tập huấn chăn nuôi nái của khuyến nông tỉnh có phần chuồng đẻ, rất đáng đi cho người mới nuôi nái.