Ghép đàn heo, heo cắn nhau và heo cắn đuôi: nguyên nhân và cách xử lý

Heo cắn nhau khi mới ghép đàn là để phân thứ bậc, thường dịu đi sau một đến hai ngày nếu ghép đúng cách: heo cùng cỡ, ghép vào ô mới với cả hai nhóm, đủ chỗ ăn uống, ghép lúc chiều mát. Cắn đuôi là chuyện khác — một hành vi bất thường do nhiều yếu tố cộng lại như chật chội, nóng, thiếu nước, thiếu chỗ ăn, thiếu thứ để ủi và nhai. Phát hiện sớm và sửa môi trường quan trọng hơn trị vết thương.

Vì sao heo đánh nhau khi ghép đàn

Trong một ô, heo sống theo thứ bậc: con mạnh ăn trước, nằm chỗ tốt. Khi trộn hai nhóm heo lạ, thứ bậc cũ không còn, chúng phải xếp lại bằng cách húc, cắn vào tai, vai, sườn. Phần lớn các trận đánh dữ dội nhất xảy ra trong vài giờ đầu, rồi thưa dần. Đây là hành vi tự nhiên, không thể loại bỏ hoàn toàn, nhưng có thể làm giảm rất nhiều.

Đánh nhau kéo dài gây hại: heo bị thương, nhiễm trùng vết cắn, con yếu không dám ra máng, tăng trọng chậm cả ô trong những ngày đầu. Vì vậy, nguyên tắc chung là ghép càng ít lần càng tốt: lý tưởng là ghép một lần khi nhập chuồng, rồi giữ nguyên nhóm tới khi xuất.

Ghép đàn đúng cách: bảy việc

1. Ghép heo cùng cỡ. Chênh lệch khối lượng lớn thì con nhỏ bị bắt nạt kéo dài. Chia ô theo cỡ: to với to, nhỏ với nhỏ.
2. Ghép vào ô mới, lạ với tất cả. Nếu thả nhóm mới vào ô của nhóm cũ, nhóm cũ coi đó là lãnh thổ của mình và tấn công dữ hơn.
3. Ghép lúc chiều mát hoặc chạng vạng. Ánh sáng dịu, heo mệt sau một ngày, ít hiếu chiến. Tránh ghép giữa trưa nắng nóng.
4. Đủ chỗ ăn, đủ núm uống. Heo phải ăn uống được mà không chen nhau. Cho ăn ngay khi ghép giúp heo bận ăn, bớt tìm nhau.
5. Đủ chỗ. Ô chật thì con yếu không có chỗ chạy. Không ghép quá mật độ.
6. Có chỗ để tránh. Vách chắn ngắn, góc che giúp con yếu thoát khỏi tầm mắt con mạnh.
7. Đứng xem ít nhất vài giờ đầu. Tách ngay con bị đánh hội đồng hoặc con quá hung.

Một số người nuôi xịt nước có mùi giống nhau lên cả đàn khi ghép, với ý làm heo khó nhận ra con lạ. Hiệu quả của cách này chưa thống nhất, và không thay được các nguyên tắc trên. Nếu dùng, chỉ dùng nước sạch hoặc chế phẩm an toàn, tránh dầu nhớt, xăng hay hoá chất lạ.

Nhận ra khi nào đánh nhau là quá mức

Khi quá mức: tách con bị bắt nạt sang ô riêng, hoặc tách con quá hung. Vết thương sâu, sưng, có mủ — gọi thú y để xử lý, không tự rạch, tự khâu.

Cắn đuôi: hành vi khác hẳn đánh nhau

Cắn đuôi không phải tranh thứ bậc. Nó thường bắt đầu nhẹ: một con ngậm, nhay đuôi con khác. Nếu vết thương rỉ máu, mùi máu kích thích cả đàn, chuyện có thể bùng lên rất nhanh. Đuôi bị cắn nặng có thể nhiễm trùng, viêm lan theo cột sống, heo què, áp-xe, giảm giá trị khi bán hoặc bị loại.

Các nghiên cứu về phúc lợi heo cho thấy cắn đuôi là vấn đề nhiều yếu tố. Không có một nguyên nhân duy nhất; thường là vài yếu tố khó chịu cộng dồn:

• Mật độ cao, ô chật, không có chỗ tránh nhau.
• Thiếu chỗ ăn hoặc thiếu nước — núm uống tắc, nước chảy yếu, máng quá ít.
• Nóng, ngột ngạt, nhiều khí amoniac, hoặc gió lùa lạnh thất thường.
• Thiếu thứ để ủi và nhai. Heo có nhu cầu ủi, đánh hơi, tìm tòi rất mạnh. Ô trống trơn, nền bê tông, không có gì để làm, heo chuyển sự chú ý sang đuôi của nhau.
• Khẩu phần mất cân đối, thiếu muối, thiếu đạm, đổi cám đột ngột — được nhắc nhiều trong tài liệu.
• Heo đang ốm hoặc yếu trong đàn dễ thành nạn nhân.

Phát hiện sớm: nhìn đuôi mỗi sáng

Đuôi heo là "chỉ báo" khá tốt về trạng thái cả ô:

• Đuôi cong, ve vẩy, linh hoạt — heo thoải mái.
• Đuôi cụp xuống, kẹp sát giữa hai chân sau — dấu hiệu sớm được nhắc nhiều: có thể đàn sắp có cắn đuôi, hoặc con đó đang bị cắn.
• Nhiều con quay mông vào tường, đứng nép góc.
• Thấy heo ngậm, nhay đuôi con khác nhiều lần.
• Vệt máu trên tường, trên thân heo khác.

Khi đã có cắn đuôi: xử lý ngay trong ngày

1. Tách con bị cắn có vết thương hở sang ô riêng để tránh bị cắn tiếp.
2. Tìm và tách con hay cắn nếu nhận ra được — thường là một vài con chủ động.
3. Cho heo thứ để ủi, nhai ngay: rơm khô sạch, cỏ khô, bao tải treo, khúc gỗ mềm, xích treo. Vật mới có tác dụng chuyển sự chú ý nhanh.
4. Kiểm tra nước uống, máng ăn, nhiệt độ, không khí trong ô. Sửa ngay chỗ hỏng.
5. Gọi thú y nếu vết thương sâu, sưng, có mủ, heo què hoặc sốt. Không tự cắt, tự đốt vết thương.

Cắt đuôi heo con là thao tác một số trại làm để giảm cắn đuôi, nhưng đây là can thiệp thú y, không thuộc phạm vi tự làm của người nuôi, và nhiều nước đang hạn chế vì lý do phúc lợi. Cách bền vững hơn là sửa môi trường chuồng.

Ba miền, ba thời điểm hay xảy ra

• Miền Bắc giao mùa và nồm: ô ẩm, đóng kín cửa vì rét, không khí ngột ngạt, nhiều amoniac — heo khó chịu, dễ cắn đuôi.
• Miền Trung mùa nắng gió Lào: heo nóng, uống nhiều; núm uống thiếu hay nước nóng là chuyện dễ gây cáu.
• Miền Nam cuối mùa khô: nóng kéo dài, heo vỗ béo nằm thở dốc, giảm ăn, dễ sinh sự.

Giải pháp làm mát, giữ ấm, thông gió chuồng được viết sâu ở danh mục chuồng trại.

Bắt tay làm: bảng kiểm năm phút mỗi sáng

1. Có con nào đuôi cụp kẹp giữa chân không?
2. Có vết máu trên tường, trên lưng heo không?
3. Bấm thử núm uống — nước có chảy đủ không?
4. Mọi con có chỗ ăn cùng lúc không, hay phải chờ?
5. Ô có mùi khai nồng, cay mắt không?
6. Heo có thứ gì để ủi, nhai không? Rơm còn hay đã hết?

Ghi lại câu trả lời mỗi ngày. Khi cắn đuôi xảy ra, nhìn lại sổ thường thấy dấu hiệu đã có từ vài ngày trước.

Học thêm ở đâu

Trung tâm khuyến nông tỉnh có tài liệu kỹ thuật về quản lý đàn heo thịt. Các tổ chức về phúc lợi động vật và tài liệu của FAO có hướng dẫn về làm giàu môi trường chuồng cho heo. Danh mục tập tính và phúc lợi trên trang này có bài riêng về thứ bậc trong đàn và đồ chơi cho heo.