Hệ số chuyển hoá thức ăn (FCR) là số ký thức ăn heo ăn vào để tăng được một ký thể trọng. FCR 2,7 nghĩa là heo ăn 2,7 kg cám thì tăng 1 kg. Con số càng thấp càng tốt. Tăng trọng bình quân ngày (ADG) là số gam heo tăng mỗi ngày. Hai chỉ số này cho biết heo của mình lớn nhanh hay chậm và có phí cám hay không — tự tính được bằng cân và sổ ghi chép.
Hai con số đáng giá nhất trong chuồng heo thịt
Trong chi phí nuôi heo thịt, thức ăn thường là khoản lớn nhất. Vì vậy, cùng một bao cám mà heo chuyển thành nhiều thịt hơn thì hiệu quả hơn. FCR đo đúng điều đó. ADG cho biết tốc độ: heo lớn nhanh thì xuất chuồng sớm, quay vòng chuồng nhanh, ít ngày phải chịu rủi ro dịch bệnh.
Hai chỉ số này liên quan nhưng không giống nhau. Heo có thể lớn nhanh nhưng ăn rất nhiều (ADG cao, FCR cũng cao), hoặc lớn chậm nhưng tiết kiệm. Người nuôi cần nhìn cả hai.
Công thức tính
Tăng trọng bình quân ngày (ADG)
ADG (g/ngày) = (Khối lượng cuối − Khối lượng đầu) × 1000 ÷ Số ngày nuôi
Hệ số chuyển hoá thức ăn (FCR)
FCR = Tổng thức ăn đã dùng (kg) ÷ Tổng khối lượng tăng (kg)
Tính cho cả ô hoặc cả lứa, không tính từng con, vì heo ăn chung máng. Khối lượng tăng của cả lứa = tổng khối lượng lúc xuất − tổng khối lượng lúc nhập. Nếu có heo chết giữa chừng, cám chúng đã ăn vẫn tính vào tổng cám — nên FCR thực tế của trại có tỷ lệ chết cao sẽ xấu đi.
Ví dụ tính (số liệu giả định)
Một ô 20 heo thịt. Lúc nhập, tổng khối lượng cân được là 440 kg (trung bình 22 kg/con). Nuôi 115 ngày, xuất 20 con, tổng khối lượng 2.080 kg (trung bình 104 kg/con). Sổ ghi đã dùng tổng cộng 4.350 kg cám.
- Khối lượng tăng của cả ô: 2.080 − 440 = 1.640 kg.
- FCR = 4.350 ÷ 1.640 ≈ 2,65.
- Tăng trọng trung bình mỗi con: 104 − 22 = 82 kg.
- ADG = 82 × 1000 ÷ 115 ≈ 713 g/ngày.
Nếu cũng ô đó có 2 con chết giữa chừng, tổng cám vẫn 4.350 kg nhưng chỉ còn 18 con xuất, khối lượng tăng giảm — FCR lập tức xấu đi. Đây là lý do giữ đàn khoẻ là cách giảm FCR hiệu quả nhất.
Từ FCR, muốn biết tiền cám cho mỗi ký tăng trọng chỉ cần nhân với giá cám tại thời điểm mua. Cách tính đầy đủ chi phí và lãi lỗ thuộc danh mục kinh tế trại.
Khoảng tham khảo
Các con số dưới đây là khoảng thường gặp trong tài liệu kỹ thuật và thực tế sản xuất, dao động rất lớn theo giống, thức ăn, chuồng trại và sức khoẻ đàn. Dùng để đối chiếu, không phải chỉ tiêu bắt buộc.
| Loại heo, giai đoạn | FCR khoảng | Ghi chú |
|---|---|---|
| Heo lai nhiều máu ngoại, cả giai đoạn nuôi thịt | Khoảng 2,4–2,9 | Chuồng tốt, cám hỗn hợp, đàn khoẻ |
| Heo lai ngoại giai đoạn nhỏ (dưới khoảng 30 kg) | Thấp hơn trung bình | Heo nhỏ chuyển hoá hiệu quả nhất |
| Heo lai ngoại giai đoạn vỗ béo cuối | Cao hơn trung bình | Càng nặng càng tích mỡ, tốn cám |
| Heo lai nội ngoại, thức ăn tự phối | Thường từ khoảng 3 trở lên | Tuỳ khẩu phần |
| Heo nội thuần | Cao, thường từ khoảng 3,5 trở lên | Lớn chậm, tích mỡ nhiều |
Về tăng trọng, heo lai ngoại giai đoạn nuôi thịt trong điều kiện tốt thường đạt khoảng 600–800 g/ngày tính trung bình cả giai đoạn; heo nội thấp hơn nhiều. So với chính trại mình qua các lứa có ý nghĩa hơn so với con số của trại khác.
Điều gì làm FCR xấu đi
Thức ăn rơi vãi
Đây là thủ phạm dễ bị bỏ qua nhất. Máng đổ đầy quá, máng thiết kế kém, heo ủi cám ra ngoài — cám rơi xuống rãnh vẫn được tính là "heo ăn". Nhìn rãnh phân thấy nhiều cám là biết. Đổ cám vừa đủ, chỉnh máng tự động sao cho chỉ lộ một lớp mỏng ở đáy máng.
Nóng hoặc lạnh
Heo lạnh đốt năng lượng để giữ ấm, ăn nhiều mà không lớn. Heo nóng bỏ ăn, lớn chậm, kéo dài thời gian nuôi. Kỹ thuật chuồng ở danh mục chuồng trại.
Bệnh âm ỉ
Heo ho nhẹ kéo dài, tiêu chảy lai rai, nhiễm giun sán không gây chết nhưng làm heo lớn chậm và tốn cám. Đây là chi phí ẩn lớn, chỉ thấy khi tính FCR.
Nước uống không đủ
Heo thiếu nước sẽ ăn ít. Núm uống tắc, nước chảy yếu, nước nóng là đủ để giảm ăn.
Giống và khẩu phần không khớp
Heo nhiều máu ngoại ăn khẩu phần thiếu đạm sẽ tích mỡ thay vì cơ, FCR cao. Ngược lại, cho heo nội ăn cám đạm cao là phí.
Nuôi quá nặng
Mỗi ký tăng thêm ở giai đoạn cuối tốn nhiều cám hơn mỗi ký ở giai đoạn giữa. Kéo dài nuôi để "ăn thêm vài ký" có khi lợi, có khi không — phải tính.
Mật độ cao, ghép đàn nhiều lần
Heo đánh nhau, tranh ăn, stress làm FCR xấu. Xem bài về ghép đàn trong danh mục này.
Điều gì không phải cách cải thiện FCR
Trộn kháng sinh vào cám để kích thích tăng trọng đã bị loại bỏ theo lộ trình của Luật Chăn nuôi 2018 (từ ngày 01/01/2021). Dùng các chất cấm như salbutamol, clenbuterol, ractopamine để tạo nạc là vi phạm pháp luật, gây hại cho người ăn thịt và cho chính đàn heo. Cách cải thiện FCR bền vững là giống phù hợp, khẩu phần đúng giai đoạn, chuồng mát, nước đủ, giữ đàn khoẻ và giảm rơi vãi.
Bắt tay làm: đo FCR cho lứa đang nuôi
- Ghi khối lượng lúc nhập. Nếu không có cân lớn, cân vài con đại diện hoặc ước bằng thước dây (có bài riêng), ghi lại tổng ước.
- Ghi từng bao cám mở cho ô đó: ngày, loại cám, khối lượng bao.
- Ghi heo chết, heo loại và ngày.
- Cân hoặc ghi khối lượng lúc bán — phiếu cân của thương lái, lò mổ là nguồn tốt.
- Tính FCR và ADG theo công thức trên.
- So với lứa trước của chính chuồng mình. Xấu hơn thì xem lại: mùa này nóng hơn? heo bệnh? cám đổi?
Lần đầu tính có thể không chính xác lắm. Nhưng từ lứa thứ hai, thứ ba, con số sẽ cho thấy chuồng mình đang tốt lên hay xấu đi.
Học thêm ở đâu
Nhân viên kỹ thuật của các hãng thức ăn chăn nuôi thường hỗ trợ tính FCR cho khách hàng; hãy yêu cầu họ giải thích cách tính chứ không chỉ đưa con số. Trung tâm khuyến nông tỉnh có lớp quản lý trại và ghi chép. Giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có phần về đánh giá năng suất heo thịt.
Câu hỏi thường gặp
FCR của heo là gì?
FCR là hệ số chuyển hoá thức ăn, bằng số ký thức ăn heo ăn vào để tăng một ký thể trọng. Ví dụ FCR 2,7 nghĩa là ăn 2,7 kg cám tăng 1 kg. FCR càng thấp nghĩa là heo dùng thức ăn càng hiệu quả.
Cách tính FCR cho heo thịt thế nào?
Lấy tổng thức ăn đã dùng cho cả ô hoặc cả lứa chia cho tổng khối lượng tăng, tức tổng khối lượng lúc xuất trừ tổng khối lượng lúc nhập. Cám của heo chết giữa chừng vẫn tính vào tổng.
FCR heo bao nhiêu là tốt?
Với heo lai nhiều máu ngoại nuôi trong điều kiện tốt, FCR cả giai đoạn nuôi thịt thường khoảng 2,4–2,9. Heo nội và heo nuôi bằng thức ăn tự phối thường cao hơn. So sánh với các lứa trước của chính trại mình có ý nghĩa hơn.
Heo thịt tăng bao nhiêu gam mỗi ngày?
Heo lai ngoại giai đoạn nuôi thịt trong điều kiện tốt thường tăng trung bình khoảng 600–800 g mỗi ngày tính cả giai đoạn. Heo nội tăng chậm hơn nhiều. Con số phụ thuộc giống, thức ăn, chuồng và sức khoẻ.
Làm sao giảm FCR khi nuôi heo?
Giảm rơi vãi cám, giữ chuồng không quá nóng hay lạnh, đủ nước sạch, khẩu phần đúng giai đoạn và hợp giống, giữ đàn khoẻ, mật độ hợp lý và không nuôi quá nặng. Không dùng kháng sinh kích thích tăng trọng hay chất cấm.
