Heo căng thẳng khi bắt, chở, đổi chuồng: dấu hiệu và cách giảm

Heo căng thẳng nhất khi bị bắt, bị lùa qua lối lạ, bị chở đi và bị đổi sang chuồng mới với bạn lạ. Căng thẳng làm heo bỏ ăn, sụt cân, dễ ốm, có con chết đột ngột, và làm thịt kém đi. Phần lớn căng thẳng giảm được bằng cách hiểu heo nhìn và nghe thế nào: lùa từng nhóm nhỏ, dùng tấm chắn thay cho gậy, tránh bóng tối và tiếng ồn, làm vào giờ mát.

Heo căng thẳng thì cơ thể ra sao

Khi sợ hãi, cơ thể heo cũng như người: tim đập nhanh, thở gấp, tiết hormone căng thẳng, máu dồn về cơ để sẵn sàng chạy. Một lần ngắn thì heo hồi lại. Nhưng căng thẳng kéo dài hoặc dồn dập nhiều lần làm:

• Heo giảm ăn, sụt cân vài ngày sau mỗi lần đổi chuồng, ghép đàn.
• Sức đề kháng giảm, bệnh âm ỉ trong đàn dễ bùng lên sau đợt vận chuyển.
• Nái giảm khả năng sinh sản khi bị dồn ép kéo dài.
• Chất lượng thịt kém: heo bị dồn ép ngay trước giết mổ dễ cho thịt nhợt, rỉ nước; heo căng thẳng kéo dài, kiệt sức thì thịt sẫm, khô. Danh mục Nuôi heo thịt có bài riêng về chất lượng thịt.

Một số dòng heo mang gen nhạy cảm với căng thẳng: bị rượt đuổi, nóng, chở xa có thể run, thở dốc, da đỏ tím loang, có con chết ngay. Các chương trình giống hiện đại đã loại bỏ gen này ở phần lớn đàn giống tốt, nhưng heo không rõ lý lịch vẫn có thể mang. Đây là một lý do nữa để mua heo giống có nguồn gốc.

Heo nhìn thế giới khác người

Phần lớn cách lùa heo sai là vì người lùa nghĩ heo nhìn như mình. Thực tế:

Nhà nghiên cứu hành vi động vật người Mỹ Temple Grandin, người góp phần thay đổi cách thiết kế lối đi ở lò mổ và trại chăn nuôi khắp thế giới, đã phổ biến hai khái niệm rất dễ dùng:

• Vùng an toàn: khoảng cách mà khi người bước vào, heo bắt đầu đi tránh. Heo quen người có vùng an toàn nhỏ; heo nhút nhát có vùng rộng.
• Điểm cân bằng: thường ở ngang vai heo. Người đứng sau điểm này, heo đi tới; đứng trước điểm này, heo lùi hoặc quay đầu.

Lùa heo giỏi là biết đứng ở rìa vùng an toàn, phía sau vai, và đi chậm. Đi thẳng vào giữa đàn heo, la hét, heo chạy toán loạn.

Khi bắt và lùa heo

Nên

• Dùng tấm chắn lùa (tấm ván, tấm nhựa cứng cao ngang hông người) để chặn hướng heo không được đi và tạo "bức tường" di động.
• Lùa nhóm nhỏ ba đến năm con với heo thịt, một hai con với nái, heo đực.
• Để heo tự đi: mở đường, đứng đúng chỗ, chờ. Heo khựng lại trước vệt bóng thì đợi nó ngửi, xem rồi tự qua.
• Nói nhỏ, đều giọng. Một tiếng gọi quen giúp heo yên.
• Dọn lối trước: không để xô chậu, vòi nước, áo treo, dây lủng lẳng trên đường heo đi.
• Cho heo làm quen trước với lối đi, với cân, vài ngày trước hôm bán.

Không nên

• Đánh, đá, xoắn đuôi, kéo tai, nhấc heo bằng chân.
• Dùng gậy điện; nếu cơ sở nào còn dùng, đó là phương án cuối cùng chứ không phải công cụ thường ngày.
• Rượt đuổi heo trong ô, nhất là lúc nắng nóng.
• Dồn cả đàn vào lối hẹp cùng lúc, heo chen đè nhau.

Khi đổi chuồng, ghép đàn

Đổi chuồng là xoá sạch thế giới quen của heo: mùi, chỗ nằm, chỗ thải, bạn cùng ô, thứ bậc. Vài việc làm giảm sốc:

1. Chuyển cả nhóm cùng ô cũ sang ô mới thay vì xé lẻ, khi có thể.
2. Ô mới sạch, khô, đủ ấm hoặc đủ mát trước khi thả. Heo vào ô lạnh ướt thì chồng đống, vào ô nóng thì nằm vào chỗ thải ngay.
3. Chuyển vào giờ mát, sáng sớm hoặc chiều muộn, nhất là mùa nắng nóng miền Trung, miền Nam.
4. Có sẵn nước sạch, núm uống đã kiểm tra; heo mới chuyển hay tìm nước trước.
5. Có rơm hoặc vật liệu để cắn trong ô mới, phân tán sự chú ý khỏi việc đánh nhau.
6. Theo dõi sát hai ngày đầu; con bị cắn dữ thì tách.

Kỹ thuật ghép đàn heo thịt chi tiết hơn nằm trong danh mục Nuôi heo thịt; chuyện thứ bậc và vì sao heo đánh nhau có bài riêng trong danh mục này.

Khi chở heo

Chở là lúc căng thẳng dồn dập nhất: bắt, lùa lên xe, xe rung, nóng, ồn, đứng chen với heo lạ, rồi xuống ở nơi lạ. Những việc người nuôi làm được:

• Đường lên xe dốc thoải, có gờ chống trơn; cầu dốc đứng là heo khựng, ngã.
• Không nhồi quá chật và cũng không để quá lỏng làm heo trượt ngã khi xe phanh.
• Chở vào giờ mát; mùa nóng tránh trưa, có che nắng và thông gió trên xe.
• Không trộn heo lạ trên cùng một ngăn xe nếu tránh được.
• Lái xe đều, tránh phanh gấp, cua gắt.

Thời gian ngưng ăn trước khi chở, thời gian ngưng thuốc trước khi bán, giấy tờ kiểm dịch vận chuyển là việc thuộc bài "Xuất chuồng" trong danh mục Nuôi heo thịt. Heo vận chuyển ra khỏi tỉnh phải có giấy kiểm dịch theo quy định; hỏi thú y xã trước.

Những lúc căng thẳng khác hay bị bỏ qua

• Người lạ vào chuồng: heo hoảng, nái nuôi con có thể đứng bật dậy và đè con. Hạn chế người lạ, cũng là cách an toàn sinh học.
• Tiếng động đột ngột: máy cắt cỏ, máy khoan, pháo, tiếng còi. Ở trại gần đường, gần công trình, nên che chắn phía tiếng ồn.
• Đổi cám đột ngột: heo ăn ít, có khi tiêu chảy. Đổi dần trong vài ngày.
• Mất điện mùa nóng ở chuồng kín: quạt dừng, heo ngạt nóng rất nhanh. Chuồng kín cần máy phát dự phòng và người trực.
• Thời tiết cực đoan: trước bão lũ cần chuẩn bị chuồng và phương án di chuyển vật nuôi; phần này có tài liệu riêng về phòng chống thiên tai.

Bắt tay làm: lịch giảm căng thẳng cho một đợt bán heo

Học thêm ở đâu

Sách và tài liệu của Temple Grandin về thiết kế lối đi và cách lùa vật nuôi có nhiều bản dịch, tóm tắt trên mạng. Bộ tiêu chuẩn của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) có chương về vận chuyển vật nuôi đường bộ. Ở trong nước, Chi cục Chăn nuôi và Thú y tỉnh hướng dẫn thủ tục kiểm dịch vận chuyển; các lớp khuyến nông về chăn nuôi an toàn thường có phần bắt, lùa heo.