Heo con sơ sinh 72 giờ đầu: bú sữa đầu, giữ ấm và chống mẹ đè

Ba ngày đầu là lúc heo con theo mẹ chết nhiều nhất, chủ yếu vì bốn lý do nối vào nhau: lạnh, đói, bị mẹ đè và không bú đủ sữa đầu. Muốn giữ được heo con, phải cho mỗi con bú sữa đầu càng sớm càng tốt trong vài giờ đầu, giữ ô úm ấm và khô, chống đè bằng thanh chắn và người trông, và để mắt tới những con nhỏ, yếu. Bổ sung sắt cho heo con trong những ngày đầu là việc thường làm, theo hướng dẫn của thú y.

Vì sao heo con sơ sinh mỏng manh

Heo con mới đẻ khác hẳn bê, nghé hay dê con ở mấy điểm sinh học, và chính những điểm này giải thích mọi việc phải làm trong 72 giờ đầu:

• Gần như không có kháng thể khi sinh. Nhau thai của heo có nhiều lớp ngăn giữa máu mẹ và máu con, kháng thể của mẹ không đi qua được. Heo con chỉ nhận kháng thể qua sữa đầu.
• Ruột chỉ hấp thu kháng thể nguyên vẹn trong thời gian ngắn. Khả năng này cao nhất ngay sau sinh và giảm rất nhanh, thường gần như mất sau khoảng một ngày rưỡi. Bú muộn là mất cơ hội.
• Rất ít mỡ dự trữ, điều hoà thân nhiệt kém. Heo con không có lớp mỡ nâu dày như nhiều loài khác, lông thưa, da ướt khi sinh. Nhiệt độ chuồng mà nái thấy dễ chịu thì heo con thấy lạnh.
• Dự trữ sắt thấp. Sữa heo mẹ ít sắt, trong khi heo con lớn rất nhanh. Không bổ sung thì sau vài tuần heo con dễ thiếu máu, da nhợt, chậm lớn.

Sữa đầu: việc số một trong 6 giờ đầu

Sữa đầu là sữa nái tiết ra trong khoảng ngày đầu sau đẻ, đặc, vàng hơn sữa thường, chứa nhiều kháng thể và năng lượng. Mục tiêu là mọi con trong ổ đều bú được sữa đầu, và bú sớm.

Những việc người trông làm được

• Lau khô heo con xong là đưa vào vú, không đợi đẻ hết cả ổ mới cho bú.
• Con nhỏ, yếu thì đưa vào vú phía trước (thường nhiều sữa hơn) và giữ cho nó bú trong lúc con khoẻ đang ngủ trong ô úm.
• Ổ đông con hơn số vú tốt, nhiều trại dùng cách cho bú chia đợt: nhốt bớt các con to, khoẻ đã bú no vào ô úm khoảng một hai giờ để con nhỏ được bú riêng. Hỏi kỹ thuật viên cách làm cụ thể.
• Xem bụng heo con: con đã bú no bụng tròn, ngủ yên; con đói bụng lép, kêu, đi lang thang quanh vú.

Nếu nái không có sữa ngay sau đẻ, hoặc nái sốt, bỏ ăn, vú cứng — gọi thú y. Nhiều trại có phương án dự phòng như ghép con sang nái khác vừa đẻ cùng thời điểm hoặc vắt sữa đầu của nái khác cho uống, nhưng làm theo hướng dẫn của người có chuyên môn.

Giữ ấm: ô úm là "ổ" của heo con

Nguyên tắc là nái cần mát, heo con cần ấm, nên phải có vùng ấm riêng cho heo con. Kết cấu ô úm được viết ở danh mục Chuồng trại; ở đây là cách dùng.

Đây là khoảng phổ biến trong tài liệu kỹ thuật. Thực tế chuẩn nhất vẫn là nhìn heo con nằm:

• Chồng đống lên nhau, run, chui vào sát đèn: lạnh. Hạ đèn thấp hơn, che bớt gió lùa, lót thêm.
• Nằm tản ra xa đèn, thở nhanh: nóng. Nâng đèn lên.
• Nằm sát nhau thành một lớp, không chồng lên nhau, nằm duỗi: vừa.
• Dồn về một góc: có gió lùa từ phía ngược lại.

Giữ ô úm khô quan trọng ngang với giữ ấm. Heo con nằm nền ướt mất nhiệt nhanh và dễ tiêu chảy. Mùa nồm miền Bắc, nền đổ mồ hôi cả ngày, nên lót tấm lót hoặc bao tải khô, thay khi ẩm. Mùa rét đậm, có hộ quây thêm bạt quanh ô úm, nhưng phải chừa chỗ thoáng để không tích khí.

An toàn điện: đèn sưởi treo bằng dây chắc, không treo bằng chính dây điện; dây đi cao ngoài tầm cắn của heo; ổ cắm ở chỗ khô. Chập điện, cháy ô úm vì bóng sưởi là tai nạn có thật ở nhiều trại.

Chống đè: nguyên nhân chết lớn nhất trong ba ngày đầu

Nái to nặng hàng trăm cân, trở mình hay nằm phịch xuống có thể đè chết heo con chỉ trong vài giây. Heo con lạnh, đói hay chui vào nằm sát bụng mẹ nên càng dễ bị đè — tức là chống lạnh, chống đói cũng là chống đè.

• Lồng đẻ hoặc thanh chắn quanh chỗ nái nằm giúp nái nằm xuống từ từ, chừa khoảng trống cho heo con thoát.
• Ô úm ấm và hấp dẫn để heo con bú xong là về đó nằm, không nằm cạnh mẹ.
• Nái béo, nái già, nái đau chân thường vụng về, hay đè hơn — để mắt kỹ.
• Ba ngày đầu, người trông nghe tiếng heo con kêu thét bất thường thì chạy tới ngay, thường kịp cứu.
• Nền trơn làm nái ngã phịch, dễ đè: giữ nền khô, không trơn.

Bổ sung sắt và các thủ thuật những ngày đầu

Bổ sung sắt cho heo con là việc thường quy trong chăn nuôi heo vì lý do sinh học nêu ở trên. Cách bổ sung, loại chế phẩm, lượng và thời điểm làm theo hướng dẫn của thú y và nhà sản xuất — không tự ước lượng.

Ở nhiều trại, trong tuần đầu còn có các thủ thuật như xử lý răng nanh, cắt đuôi, đánh dấu số tai, thiến heo đực. Đây là các việc liên quan tới phúc lợi động vật và nguy cơ nhiễm trùng, xu hướng thế giới là hạn chế dần hoặc làm có giảm đau. Chủ nuôi chưa được đào tạo thì nhờ kỹ thuật viên hoặc thú y làm, và hỏi họ việc nào thật sự cần với đàn của mình.

Ghép ổ, chuyển con giữa các nái

Khi có hai nái đẻ gần ngày nhau, một nái nhiều con hơn số vú, nái kia ít con, người ta chuyển bớt heo con sang nái ít con để mỗi con có một vú. Những điều phổ biến trong tài liệu kỹ thuật:

• Heo con phải bú sữa đầu của chính mẹ nó trước khi chuyển.
• Chuyển sớm, thường trong một hai ngày đầu, trước khi heo con định vú và nái nhận mặt con.
• Chuyển con to sang, giữ con nhỏ lại với mẹ đẻ; hoặc gom con cùng cỡ với nhau — tuỳ cách trại chọn.
• Hai nái phải cùng tình trạng sức khoẻ; không chuyển con từ ổ đang tiêu chảy sang ổ khoẻ.

Khi nào gọi thú y

• Nhiều heo con trong ổ tiêu chảy, nôn, run, bỏ bú — nhất là khi xảy ra ở nhiều ổ cùng lúc. Tiêu chảy heo con được viết ở danh mục Phòng bệnh.
• Heo con run rẩy, đi loạng choạng, co giật từ khi sinh ra ở nhiều ổ.
• Heo con chết nhiều mà không thấy bị đè.
• Nái không có sữa, sốt, bỏ ăn sau đẻ.

Bắt tay làm: bảng kiểm 72 giờ

1. Giờ 0–6: mọi con được lau khô, vào ô úm ấm, bú sữa đầu. Đếm số con đã bú.
2. Giờ 6–24: kiểm tra bụng từng con, con lép đưa vào vú trước; xem ô úm có khô, có đủ ấm theo dáng nằm.
3. Ngày 1–2: cân nhắc ghép ổ nếu cần; hỏi thú y về lịch bổ sung sắt và các thủ thuật.
4. Ngày 2–3: tiếp tục theo dõi đè, tiêu chảy; ghi số con còn sống mỗi sáng.
5. Mỗi lần ra vào: thay ủng, rửa tay. Ô đẻ là nơi sạch nhất trại.

Học thêm ở đâu

Lớp chăn nuôi heo nái của khuyến nông tỉnh và kỹ thuật viên các hãng cám thường có phần chăm heo con sơ sinh, kèm thực hành ở trại. Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương và Viện Chăn nuôi có tài liệu quy trình chăm sóc heo con theo mẹ. Nếu trong vùng có trại nái làm tốt, xin tới xem họ bố trí ô úm, treo đèn và trông đẻ một buổi.