Làm giàu môi trường chuồng heo là cho heo những thứ để ủi, ngửi, cắn, phá và ăn được, như rơm, cỏ khô, khúc gỗ mềm, xơ dừa, dây thừng sợi tự nhiên. Mục đích không phải cho heo "vui" cho đẹp, mà để heo có chỗ trút nhu cầu tìm kiếm bằng mõm thay vì cắn đuôi, cắn tai nhau. Thứ tốt nhất là thứ heo phá được và ăn được; xích sắt treo trơ trọi hay quả bóng nhựa thì heo chán chỉ sau ít ngày.
Vì sao heo cần "đồ chơi"
Heo là con vật sống bằng mõm. Tổ tiên heo rừng dành phần lớn thời gian thức để ủi đất, ngửi, gặm tìm thức ăn. Heo nhà trong ô xi măng được ăn no trong vài phút rồi không còn gì để làm. Nhu cầu tìm kiếm vẫn còn, nên nó trút vào thứ có trong ô: đuôi, tai con bên cạnh, thanh chắn, máng ăn.
Các nghiên cứu ở châu Âu nhiều năm cho thấy ô heo có vật liệu như rơm ít bị cắn đuôi hơn rõ rệt so với ô trống. Liên minh châu Âu đã đưa yêu cầu heo phải có vật liệu để khám phá, gặm vào quy định nuôi heo, và hướng dẫn kèm theo nói rõ vật liệu nên là loại ăn được, nhai được, ủi được, phá được. Việt Nam chưa có yêu cầu chi tiết như vậy cho trại nhỏ, nhưng lý do sinh học thì giống nhau: con heo nào cũng cần việc cho cái mõm.
Thứ gì làm heo thích lâu
Heo nhanh chán. Một vật mới đưa vào ô, cả ô xúm lại; ba bốn ngày sau gần như không con nào để ý nếu vật đó không đổi. Những vật giữ được sự quan tâm của heo lâu nhất thường có các đặc điểm sau:
- Ăn được: rơm, cỏ khô, thân cây rau có thể gặm. Heo luôn hứng thú với thứ có thể nuốt.
- Phá được: heo xé, cắn vụn được, mỗi lần phá ra lại có hình dạng mới.
- Có mùi: gỗ mới, rơm thơm, xơ dừa. Mùi giữ heo quay lại.
- Đổi mới: thay luân phiên, cách vài ngày một lần.
- Đủ cho nhiều con cùng lúc: một vật cho cả ô hai chục con chỉ khiến con mạnh giữ, con yếu đứng xem.
Bảng vật liệu dùng được ở trại nhỏ Việt Nam
| Vật liệu | Cách dùng | Ưu | Lưu ý |
|---|---|---|---|
| Rơm khô | Rải nắm nhỏ hằng ngày, hoặc nhồi vào rọ, giỏ treo | Rẻ, heo ăn được, phá được, rất hiệu quả | Phải khô, không mốc; có thể làm tắc rãnh, máng thoát nếu rải nhiều trên sàn có khe |
| Cỏ khô | Như rơm | Heo thích, có thêm chất xơ | Không lấy cỏ cắt ven đường vùng có dịch |
| Khúc gỗ mềm | Treo ngang tầm mõm hoặc gắn trên giá | Bền, mùi gỗ hấp dẫn | Không dùng gỗ đã sơn, ngâm hoá chất, gỗ có đinh |
| Xơ dừa, vỏ dừa khô | Treo trong rọ hoặc thả nguyên | Sẵn ở miền Nam, miền Trung; heo cắn xé lâu | Phải sạch, khô |
| Dây thừng sợi tự nhiên (đay, gai) | Buộc thả xuống ngang tầm mõm | Heo ngậm, nhai, giật | Không dùng dây nilon (heo nuốt sợi); thay khi sờn |
| Bao tải đay sạch | Buộc treo một góc | Heo xé, kéo | Bao đã đựng hoá chất, phân bón: tuyệt đối không dùng |
| Xích sắt treo | Treo ngang tầm mõm, đầu xích chạm nền | Bền, không phải thay | Kém hấp dẫn khi dùng một mình; nên gắn thêm khúc gỗ hoặc rọ rơm |
| Bóng, can nhựa cứng | Thả trong ô | Rẻ | Heo chán nhanh, dính phân; can nhựa vỡ có cạnh sắc |
Nguyên tắc chung: thứ gì heo cắn được thì heo có thể nuốt. Không đưa vào chuồng vật có sơn, dây kẽm, mảnh thuỷ tinh, sợi nilon, lốp xe có lõi thép.
Làm giàu không chỉ là đồ vật
Cách cho ăn
Rải một phần thức ăn lên nền khô sạch để heo tìm, thay vì đổ hết vào máng, giúp heo có việc làm lâu hơn. Ở chuồng đệm lót, heo tự ủi, đào đệm, vốn đã là một dạng làm giàu môi trường. Rau xanh, thân chuối thái cho heo nhai cũng có tác dụng tương tự, ngoài vai trò thức ăn.
Khu vực trong ô
Một ô có chỗ nằm khô, chỗ thải riêng, vách để tựa, không bị nhìn thẳng vào lối đi suốt ngày giúp heo bớt căng thẳng. Đây cũng là môi trường, không chỉ là đồ vật.
Sự quen người
Người chăm đi lại trong chuồng nhẹ nhàng, nói chuyện, để heo lại gần ngửi tay, là một phần của môi trường. Heo quen người ít hoảng, ít đè nhau khi có tiếng động lạ.
Những sai lầm hay gặp
- Treo một cái xích rồi coi như xong. Xích trơ chỉ hút được heo vài hôm. Gắn khúc gỗ, rọ rơm vào xích thì khá hơn nhiều.
- Treo quá cao. Vật phải ngang tầm mõm heo đang đứng, hoặc chạm nền. Heo con không với tới vật treo cho heo thịt.
- Một vật cho cả ô đông. Con mạnh độc chiếm, con yếu vẫn buồn chán và vẫn là nạn nhân bị cắn.
- Không thay. Vật để nguyên mấy tuần, dính phân, heo không ngó tới.
- Lấy rơm cỏ từ nguồn không rõ. Rơm, cỏ có thể dính mầm bệnh từ nơi có heo bệnh, chuột, heo rừng. Đây là điểm dễ quên nhất.
- Đợi heo cắn đuôi rồi mới cho. Làm giàu môi trường có tác dụng phòng; khi đã có máu, cả ô đã thành thói, cần xử lý cả mật độ, nhiệt độ, nước, và tách con hay cắn.
An toàn sinh học khi đưa vật liệu vào chuồng
Vật liệu cho heo cắn đi thẳng vào miệng heo, nên nó phải sạch như thức ăn. Vài việc tối thiểu:
- Rơm, cỏ lấy từ ruộng nhà hoặc nguồn tin cậy, phơi thật khô, cất nơi có mái, chuột không vào được.
- Không dùng rơm, cỏ từ khu vực đang có dịch tả heo châu Phi hoặc gần nơi chôn heo bệnh. Virus này tồn tại lâu ngoài môi trường.
- Gỗ, xơ dừa mua về phơi nắng nhiều ngày trước khi dùng.
- Vật liệu đã dùng ở ô có heo bệnh thì bỏ đi theo cách xử lý chất thải, không chuyển sang ô khác.
Chi tiết hơn về hàng rào, hố sát trùng, kiểm soát người và vật vào trại nằm ở danh mục Phòng bệnh.
Bắt tay làm: thử một tuần, đo bằng mắt
- Chọn hai ô cùng lứa. Một ô cho vật liệu, ô kia để như cũ.
- Ngày 1: treo một khúc gỗ mềm và một rọ rơm ở ô thử, ngang tầm mõm, đặt xa máng.
- Mỗi ngày: thêm một nắm rơm mới vào rọ. Ghi trong vở: bao nhiêu con đang cắn, gặm vật liệu ở một thời điểm cố định (ví dụ 9 giờ sáng).
- Ngày 4: đổi khúc gỗ sang một vật khác (xơ dừa, dây đay).
- Ngày 7: so hai ô: số vết cắn ở đuôi, tai; số con cụp đuôi; độ đồng đều.
Phần lớn người thử thấy khác biệt ngay trong tuần đầu. Từ đó mới chọn vật liệu nào hợp với chuồng nhà mình, rẻ và dễ kiếm nhất ở vùng mình.
Học thêm ở đâu
Tài liệu phúc lợi heo của Tổ chức Thú y Thế giới (WOAH) và của FAO có phần vật liệu làm giàu môi trường với hình minh hoạ. Một số dự án hợp tác quốc tế về phúc lợi vật nuôi ở Việt Nam đã làm tập huấn cho hộ chăn nuôi; hỏi Trung tâm Khuyến nông tỉnh có lớp nào như vậy không. Ghé trại nuôi đệm lót sinh học cũng cho thấy heo thay đổi thế nào khi có thứ để đào, để ủi.
Câu hỏi thường gặp
Làm giàu môi trường chuồng heo là gì?
Là đưa vào ô heo những vật liệu và cách bố trí giúp heo làm được các việc tự nhiên như ủi, ngửi, cắn, gặm. Ví dụ rơm, cỏ khô, khúc gỗ mềm, xơ dừa, dây thừng sợi tự nhiên. Mục đích chính là giảm buồn chán và cắn đuôi.
Cho heo đồ chơi có giảm cắn đuôi không?
Có, nhất là khi vật liệu là loại ăn được, phá được như rơm, cỏ khô và được thay thường xuyên. Nhưng cắn đuôi còn do nóng, chật, thiếu máng, thiếu nước, nên phải xử lý cùng lúc các yếu tố đó.
Treo xích cho heo có tác dụng không?
Xích treo có tác dụng ít và heo chán nhanh nếu chỉ có xích. Gắn thêm khúc gỗ mềm hoặc rọ rơm vào xích, treo ngang tầm mõm, sẽ hiệu quả hơn nhiều.
Cho heo ăn rơm có sao không?
Rơm khô, sạch, không mốc thì heo gặm và ăn một phần không có hại, còn thêm chất xơ. Rơm mốc thì không dùng. Rơm phải lấy từ nguồn không có dịch bệnh.
Bao lâu nên thay đồ cho heo một lần?
Rơm, cỏ nên bổ sung mỗi ngày. Vật bền như gỗ, xơ dừa, dây đay nên đổi luân phiên vài ngày đến một tuần một lần, hoặc khi đã dính bẩn, sờn rách. Heo hứng thú nhất với vật mới.
