Liên cầu khuẩn lợn và các bệnh từ heo lây sang người cần biết

Liên cầu khuẩn lợn (Streptococcus suis) là vi khuẩn sống ở heo, có thể lây sang người qua ăn tiết canh, ăn thịt heo ốm chết hoặc chưa nấu chín, và qua vết thương trên da khi giết mổ, chế biến thịt heo. Ở người, bệnh gây viêm màng não, nhiễm khuẩn huyết, có thể tử vong hoặc để lại điếc vĩnh viễn. Ngoài ra heo còn có thể truyền cho người sán dây và ấu trùng sán lợn, giun xoắn, viêm não Nhật Bản (qua muỗi) và một số bệnh khác. Ai sốt cao, đau đầu, nôn sau khi ăn tiết canh, thịt heo ốm hoặc giết mổ heo phải đi khám ngay.

Liên cầu khuẩn lợn: bệnh từ heo đáng sợ nhất ở Việt Nam

Streptococcus suis thường sống trong đường hô hấp trên của heo, nhiều con mang vi khuẩn mà không ốm. Ở heo, vi khuẩn có thể gây viêm màng não, viêm khớp, nhiễm khuẩn huyết, nhất là ở heo con và heo choai.

Ở người, liên cầu khuẩn lợn được ghi nhận là một nguyên nhân quan trọng gây viêm màng não mủ ở người lớn tại Việt Nam và một số nước Đông Nam Á. Năm 2005, một đợt bùng phát ở tỉnh Tứ Xuyên, Trung Quốc làm hơn 200 người mắc và gần 40 người tử vong, phần lớn là người nông dân giết mổ, xử lý heo ốm chết. Ở Việt Nam, các bệnh viện truyền nhiễm hằng năm đều tiếp nhận các ca bệnh, nhiều ca liên quan tới ăn tiết canh hoặc thịt heo ốm.

Bệnh lây sang người qua đâu

Nhóm nguy cơ cao: người giết mổ, bán thịt, chế biến thịt heo, người chăn nuôi heo; người nghiện rượu, người đã cắt lách, người có bệnh mạn tính.

Dấu hiệu ở người

Sốt cao, rét run, đau đầu dữ dội, buồn nôn và nôn, cứng cổ, lú lẫn; có thể có các mảng xuất huyết dưới da, tụt huyết áp. Bệnh tiến triển nhanh. Người sống sót có thể bị điếc, rối loạn thăng bằng kéo dài.

Ai có các dấu hiệu này trong vài ngày sau khi ăn tiết canh, thịt heo ốm, thịt chưa chín hoặc sau khi giết mổ heo — phải đi bệnh viện ngay và nói rõ với bác sĩ về việc đã tiếp xúc. Chẩn đoán và điều trị sớm quyết định tính mạng và khả năng giữ được thính lực.

Phòng liên cầu khuẩn lợn

• Không ăn tiết canh, dù là heo nhà nuôi, heo "khoẻ mạnh".
• Ăn thịt heo, lòng heo đã nấu chín kỹ.
• Không giết mổ, không ăn, không bán heo ốm, heo chết.
• Mua thịt heo có nguồn gốc, qua giết mổ có kiểm soát thú y.
• Đeo găng tay khi chế biến thịt sống, đặc biệt khi tay có vết thương; rửa tay bằng xà phòng sau đó.
• Ở trại: heo chết xử lý theo hướng dẫn thú y, người xử lý đeo găng, ủng, khẩu trang.

Sán dây heo và bệnh ấu trùng sán lợn

Sán dây heo (Taenia solium) có vòng đời đi qua cả heo và người:

• Người có sán dây trưởng thành trong ruột thải trứng sán theo phân ra môi trường.
• Heo ăn phải trứng (nơi người đi tiêu bừa bãi, heo thả rông, nhà vệ sinh không hợp vệ sinh), ấu trùng phát triển thành các nang trong thịt heo — người ta gọi là thịt heo "gạo".
• Người ăn thịt heo gạo chưa nấu chín sẽ mắc sán dây trưởng thành.
• Nguy hiểm hơn: nếu người nuốt phải trứng sán (qua rau sống, nước, tay bẩn, hoặc tự nhiễm từ chính sán trong ruột mình), ấu trùng có thể vào não, mắt, cơ — gọi là bệnh ấu trùng sán lợn. Ấu trùng ở não là một nguyên nhân gây động kinh ở các vùng còn lưu hành bệnh.

Phòng bệnh: ăn chín, không ăn thịt heo có nang (gạo); không mua thịt không qua kiểm dịch; nhà vệ sinh hợp vệ sinh, không cho heo tiếp xúc phân người; nuôi heo nhốt thay vì thả rông ở vùng còn bệnh; rửa tay trước khi ăn. Ai phát hiện đốt sán trong phân, hoặc có cơn co giật, đau đầu kéo dài không rõ nguyên nhân thì đi khám.

Giun xoắn

Giun xoắn (Trichinella) có ấu trùng nằm trong cơ của heo nhà, heo rừng và một số động vật khác. Người mắc bệnh khi ăn thịt chưa nấu chín có ấu trùng. Ở Việt Nam, các vụ ngộ độc giun xoắn tập thể đã được ghi nhận nhiều lần ở các tỉnh miền núi phía Bắc, liên quan tới các món thịt heo, thịt heo rừng ăn sống, tái, hoặc làm theo kiểu không qua nấu chín, thường trong các dịp cưới hỏi, lễ tết.

Dấu hiệu ở người: đau bụng, tiêu chảy những ngày đầu; sau đó sốt, đau cơ nhiều, phù mặt, phù mí mắt. Bệnh có thể nặng, ảnh hưởng tim, não. Ai có các dấu hiệu này sau khi ăn thịt heo, thịt thú rừng chưa chín thì đi khám ngay và nói rõ đã ăn gì.

Phòng: nấu chín kỹ thịt heo và thịt thú rừng; không ăn thịt chưa qua kiểm dịch; heo nuôi không cho ăn thịt sống, xác động vật.

Viêm não Nhật Bản: heo là "kho chứa" virus

Virus viêm não Nhật Bản truyền qua muỗi (chủ yếu nhóm muỗi Culex sinh sản ở ruộng lúa, ao tù). Heo nhiễm virus thường không ốm nặng (nái có thể sẩy thai), nhưng virus nhân lên nhiều trong máu heo, muỗi đốt heo rồi đốt người. Vì thế vùng có nhiều trại heo gần ruộng lúa, ao tù là vùng có nguy cơ.

Người không lây trực tiếp từ heo, mà qua muỗi. Phòng bằng tiêm vaccine viêm não Nhật Bản cho trẻ em theo chương trình tiêm chủng, ngủ màn, diệt lăng quăng, phát quang bụi rậm, đặt chuồng heo xa nhà ở.

Những bệnh khác cần biết

• Cúm heo: virus cúm A có thể lây giữa heo và người trong trường hợp hiếm. Người đang cúm nên hạn chế vào chuồng; người chăm heo ốm sốt, ho thì đeo khẩu trang (xem bài bệnh hô hấp).
• Bệnh do Leptospira (xoắn khuẩn): lây qua nước tiểu động vật, trong đó có heo và chuột, vào người qua da trầy xước, niêm mạc khi lội nước bẩn, dọn chuồng. Mang ủng, găng khi dọn chuồng; diệt chuột.
• Viêm gan E: virus có ở heo, có thể lây qua ăn gan, thịt heo chưa chín.
• Ghẻ heo: có thể gây ngứa tạm thời ở người chăm (xem bài ký sinh trùng).

Các bệnh dịch lớn như dịch tả heo châu Phi, dịch tả heo cổ điển, tai xanh, PED không lây sang người. Lở mồm long móng rất hiếm khi gây bệnh ở người.

Người chăn nuôi bảo vệ mình thế nào

Bắt tay làm

1. Treo một hộp găng tay và xà phòng ở vùng đệm của trại.
2. Nói chuyện với cả nhà: không làm tiết canh từ heo nhà, kể cả heo khoẻ.
3. Diệt chuột quanh chuồng, khơi thông ao tù gần nhà.
4. Kiểm tra nhà vệ sinh có kín, heo không tiếp xúc phân người.
5. Kiểm tra trẻ em trong nhà đã tiêm vaccine viêm não Nhật Bản theo lịch tiêm chủng chưa.

Học thêm ở đâu

Bộ Y tế, các bệnh viện bệnh nhiệt đới và trung tâm kiểm soát bệnh tật các tỉnh thường xuyên có khuyến cáo về liên cầu khuẩn lợn, nhất là dịp lễ tết. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) có các trang thông tin về Streptococcus suis, sán dây heo và bệnh ấu trùng sán. Trạm y tế xã là nơi gần nhất để hỏi khi có dấu hiệu nghi ngờ.