Heo nái đẻ ít con, chậm động dục lại sau cai sữa: nguyên nhân hay gặp

Heo nái đẻ ít con hoặc cai sữa xong lâu không động dục lại thường không do một nguyên nhân duy nhất. Hay gặp nhất là: nái gầy sút nhiều trong thời gian nuôi con, nắng nóng kéo dài, phối sai thời điểm hoặc tinh kém, nái quá non hoặc đã già, cám nhiễm độc tố nấm mốc, và các bệnh gây rối loạn sinh sản. Muốn biết đàn mình vướng ở đâu, phải có sổ ghi chép và nhờ thú y xét nghiệm khi nhiều nái cùng bị.

Thế nào là "đẻ ít" và "chậm động dục"

Trước khi lo, cần so đúng thước đo. Số con mỗi lứa phụ thuộc rất nhiều vào giống: heo nội như Móng Cái từ lâu đã nổi tiếng mắn đẻ trong nhóm giống nội; các dòng nái ngoại cao sản hiện đại có thể đẻ nhiều con hơn hẳn, tuỳ dòng. Vì vậy hãy so với khuyến cáo của chính nơi bán giống và với lứa trước của chính con nái đó, đừng so với "nhà bên nghe nói được mười mấy con".

Một vài mốc tham khảo phổ biến:

• Lứa đầu thường ít con hơn các lứa sau. Số con thường tăng tới khoảng lứa thứ ba đến thứ năm rồi giảm dần ở các lứa cao.
• Nái thường động dục lại sau cai sữa 3–7 ngày. Quá khoảng 10 ngày là chậm, đáng tìm nguyên nhân.
• Động dục lại sau phối khoảng 18–24 ngày là dấu hiệu không đậu thai; động dục lại với khoảng cách lệch hẳn (sớm hơn hoặc muộn hơn nhiều) có thể là đậu rồi mất phôi.

Bảng nguyên nhân hay gặp

Gầy sút khi nuôi con: nguyên nhân số một của chậm động dục

Nái nuôi con tiết rất nhiều sữa. Nếu ăn không đủ, nó lấy mỡ và cơ của chính mình ra để làm sữa. Cai sữa xong, cơ thể đang "nợ" nặng sẽ ưu tiên hồi phục, chưa sẵn sàng sinh sản — nái chậm động dục, hoặc động dục nhưng rụng ít trứng, lứa sau ít con. Nái lứa đầu bị nặng nhất vì vừa nuôi con vừa còn đang lớn.

Nhìn ngược lại, thủ phạm thường là những thứ làm nái ăn kém khi nuôi con:

• Chuồng đẻ nóng: nái thở dốc, ăn ít. Đây là lý do phổ biến nhất ở miền Trung và miền Nam mùa nắng.
• Núm uống chảy yếu, nước nóng.
• Cho ăn ít bữa, đúng giờ nóng.
• Nái béo quá lúc đẻ — nái béo ăn kém sau đẻ hơn nái vừa.
• Ổ quá đông con mà không ghép bớt.

Sửa từ gốc ở thời gian nuôi con và thời gian mang thai, chứ không phải đến lúc nái không lên giống mới đi tìm thuốc.

Mùa nóng và vô sinh theo mùa

Người nuôi nái nhiều năm đều biết: cứ tới mùa nóng, đàn nái "lười" hơn. Tài liệu kỹ thuật quốc tế gọi hiện tượng này là giảm khả năng sinh sản theo mùa — nhiệt độ cao, ngày dài tác động lên heo, vốn có tổ tiên heo rừng sinh sản theo mùa. Biểu hiện: nái hậu bị động dục muộn, nái cai sữa lâu lên giống, tỷ lệ đậu giảm, số con ít hơn ở các lứa phối vào mùa nóng. Heo đực cũng bị ảnh hưởng: nóng kéo dài làm tinh kém đi một thời gian dài sau đó.

Những việc làm được: làm mát chuồng chờ phối và chuồng đực, cho ăn giờ mát, nước mát, tránh chở nái và đực giữa trưa. Biện pháp chống nóng cho chuồng được viết kỹ ở danh mục Chuồng trại.

Độc tố nấm mốc: thủ phạm khó thấy

Một số nấm mốc mọc trên ngô, cám gạo, khô dầu bảo quản ẩm sinh ra độc tố có tác dụng giống hormone sinh dục cái. Heo ăn phải có thể bị sưng đỏ âm hộ ngay cả ở heo cái non, rối loạn động dục, sẩy thai, đẻ ít con. Vùng nồm ẩm miền Bắc và mùa mưa miền Nam là lúc phải cảnh giác nhất.

• Mua cám vừa đủ dùng, không tích trữ lâu.
• Kê bao cám lên giá cao, cách tường, kho khô thoáng.
• Không dùng ngô, cám có mốc xanh, mốc trắng, vón cục, mùi chua mốc.
• Tự trộn cám thì chọn nguyên liệu khô, sạch.

Nếu nghi cám nhiễm độc tố, báo cho hãng cám và thú y; mẫu cám có thể được gửi đi xét nghiệm.

Bệnh gây rối loạn sinh sản: phải xét nghiệm, không đoán

Khi nhiều nái trong đàn cùng sẩy thai, đẻ non, đẻ ra thai chết, thai khô, heo con sinh ra yếu run — đó là dấu hiệu có thể có bệnh truyền nhiễm. Những bệnh thường được nhắc tới trong nhóm này là tai xanh (PRRS), bệnh do parvovirus, leptospira, dịch tả heo cổ điển và một số bệnh khác. Mắt thường không phân biệt được bệnh nào, cần thú y lấy mẫu xét nghiệm.

Một số bệnh trong số đó thuộc diện phải khai báo. Khi nghi ngờ, chủ nuôi phải báo cán bộ thú y xã, không bán chạy nái, không cho đực đi phối nhà khác, không vứt thai sẩy, nhau thai ra môi trường — xử lý theo hướng dẫn của thú y. Các bệnh cụ thể được viết ở danh mục Phòng bệnh.

Đừng vội dùng thuốc kích dục

Có những chế phẩm nội tiết được thú y dùng để điều chỉnh sinh sản cho nái trong trường hợp nhất định. Nhưng mua về tự dùng cho nái chậm lên giống là cách làm rủi ro: nếu nguyên nhân là nái gầy, nóng hay cám mốc, thuốc không sửa được gốc; dùng sai thời điểm còn làm rối chu kỳ, nái lên giống mà không đậu. Hãy để thú y khám và quyết định.

Khi nào nên loại nái

Giữ một con nái không hiệu quả tốn cám, tốn chuồng, tốn công. Những trường hợp người nuôi thường cân nhắc loại, sau khi đã bàn với thú y hoặc kỹ thuật viên:

• Phối nhiều chu kỳ liên tiếp không đậu dù đã sửa thời điểm và nguồn tinh.
• Hai lứa liên tiếp đẻ ít con hơn hẳn mức của giống, nuôi con kém.
• Chân móng yếu, không đứng nổi, đè con nhiều.
• Viêm đường sinh dục tái đi tái lại.
• Đã đẻ nhiều lứa, số con giảm rõ.

Lưu ý: nái đang ốm, đang dùng thuốc không được bán đi giết mổ khi chưa hết thời gian ngưng thuốc theo hướng dẫn thú y.

Bắt tay làm: đọc sổ để tìm nguyên nhân

Lấy sổ nái của nửa năm gần nhất, kẻ một bảng nhỏ với các cột: số tai, lứa thứ, ngày cai, ngày động dục lại, số ngày từ cai tới động dục, ngày phối, có động dục lại sau phối không, số con đẻ ra, số con sống. Rồi trả lời mấy câu:

1. Vấn đề tập trung ở nái lứa đầu hay rải đều? (Lứa đầu → nghi gầy sút khi nuôi con.)
2. Vấn đề có dồn vào mấy tháng nóng không? (Có → nghi nóng.)
3. Có trùng với một đợt tinh, một con đực, một người phối không? (Có → nghi khâu phối.)
4. Có trùng với lúc đổi lô cám, kho cám bị ẩm không? (Có → nghi nấm mốc.)
5. Có kèm sẩy thai, thai chết, heo con yếu ở nhiều nái không? (Có → báo thú y, xét nghiệm.)

Không có sổ thì không trả lời được câu nào — và đó thường là điều đầu tiên cần sửa.

Học thêm ở đâu

Thú y xã có thể kết nối với chi cục chăn nuôi và thú y của tỉnh để lấy mẫu xét nghiệm khi nghi bệnh. Kỹ thuật viên hãng cám thường giúp xem lại khẩu phần nái chửa và nái nuôi con. Trung tâm Nghiên cứu lợn Thuỵ Phương, Viện Chăn nuôi và giáo trình chăn nuôi lợn của Học viện Nông nghiệp Việt Nam có phần sinh lý sinh sản heo nái đọc rất bổ ích.